Wikang Kastila

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
Espanyol, Kastila
Español, Castellano
Pagbikas /espaˈɲol/, /kasteˈʎano/ - /kasteˈʝano/
Ginagamit sa Mga bansa at teritoryo na gumagamit ng Espanyol:
Watawat ng Argentina Argentina,
Watawat ng Bulibya Bolivia,
Watawat ng Chile Chile,
Watawat ng Colombia Colombia,
Watawat ng Costa Rica Costa Rica,
Watawat ng Kuba Cuba,
Watawat ng Republikang Dominikano Dominican Republic,
Watawat ng Ekwador (bansa) Ecuador,
Watawat ng El Salvador El Salvador,
Watawat ng Equatorial Guinea Equatorial Guinea,
Watawat ng Guatemala Guatemala,
Watawat ng Honduras Honduras,
Watawat ng Mexico Mexico,
Watawat ng Nicaragua Nicaragua,
Watawat ng Panama Panama,
Watawat ng Paraguay Paraguay,
Watawat ng Peru Peru,
Watawat ng Puerto Rico Puerto Rico,
Watawat ng Spain Spain,
Watawat ng Urugway Uruguay,
Watawat ng Venezuela Venezuela,
Watawat ng Western Sahara Western Sahara
at may kapansin-pansing bilang ng populasyon sa
Watawat ng Andorra Andorra,
Watawat ng Belize Belize,
Watawat ng Gibraltar Gibraltar,
Watawat ng Pilipinas Pilipinas,
at ng
Watawat ng Estados Unidos Estados Unidos.
Bilang ng mga tagapagsalita Pangunahing wikaa: 450[1]– c. 400 million[2][3][4]
Totala: 400–500 million[5][6][7]
aAll numbers are approximate.
Pamilya ng wika Indoeuropeo
Sistema ng pagsulat Latin (Halaw sa Kastila)
Opisyal na Katayuan
Opisyal na Wika sa 22 mga bansa, Nagkakaisang mga Bansa, Unyong Europeo, Organisasyon ng mga Amerikanong Estado, Unyong Latin
Pinamamahalaan ng Asosasyon ng Mga Akademya ng Wikang Kastila (Real Academia Española at ng iba pang 21 mga akademya ng pambansang wikang Espanyol)
Mga kodigong panwika
ISO 639-1 es
ISO 639-2 spa
ISO 639-3 spa
Lingwaspero

Ang Kastila o Espanyol ay isang wikang Romanse na nagbuhat sa Espanya at ngayon ay ang pangunahing wika ng Amerikang Latino. Sa Espanya at ilang bahagi ng Latinoamerika, ito ay kilala din sa tawag na “Castellano” na tumutukoy sa rehiyon (o lumang kaharian) ng Castilla (Kastilya) sa Espanya, kung saan ito nagmula upang linawin mula ibang mga wika ng Espanya (tulad ng Galisyano, Basco, at Katalan) at ng Latinoamerika (tulad ng Quechua at Guarani). Sa mga bansang gumagamit nito, Espanyol ang tawag ng ilang bansa ngunit sa iba naman mas madalas ang paggamit ng castellano. Castellano ang tawag rito sa Arhentina, Tsile, Peru at Urugway. Ilang pilologo ang tumatawag sa Kastilyano kapag bumabanggit sa wika sa Kastilya noong Gitnang Panahon at Kastila sa makabagong porma nito. Ang Kastelyano ay maari ring subdyalekto ng Kastila na sinasalita sa Kastilya sa panahong ito. Ito ay may serye ng pagkakaiba sa pagbigkas na naiibang Kastila halimbawa rito ang Andulusia o Aragon na kung saan sila'y nagsasalita ng ibang sub-diyalekto. Sa madaling salita, Castellano sa pambansang pananaw; Espanyol sa pandaigdigang pananaw.

Klasipikasyon[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang wikang Kastila ay myembro ng sangay na Romanse ng Pamilya ng mga wikang Indoeuropeo at isa sa mga wikang nag-ugat sa Latin.

Ponolohiya[baguhin | baguhin ang batayan]

Madaling maiaangkop ang ponolohiya ng Tagalog sa Kastila. Gayumpaman, ang mga sumusunod ay ang ilan sa mga pinakamahalagang pagkakaiba:

(base sa Wastong Pambalitang Kastila ng Mehiko)

  • Ang eu ay binibigkas na /ew/ at hindi /e·u/ o /yu/: eucaristía /ew·ka·ris·tí·ya/.
  • Ang güe at güi ay binibigkas na /gwe/ at /gwi/: Argüelles /ar·gwé·lyes/, pingüino /ping·gwí·no/.
  • Hindi binibigkas ang h, maliban kung kasunod ng c: historia /is·tor·ya/, pero coche /kó·tse/.
  • Ang ng ay binibigkas na /ng·g/ at hindi /ng/: inglés /ing·glés/, tango /táng·go/, fritanga /fri·táng·ga/, singapur /sing·ga·pur/.
  • Magkasintulad ang bigkas ng v sa b at hindi ito binibigkas nang /v/: voluntario /bo·lun·tá·ryo/.
  • Ang w ay maaaring bigkasin na /v/ o /gw/: Walhala /val·á·la/, whisky /vís·ki/ o /gwís·ki/, wafle /vá·fle/ (karaniwan sa mga salitang-hiram lamang; hindi ito katutubong titik)
  • Ang z ay hindi binibigkas na /z/, kundi bilang /s/ (o /th/ sa hilagang Espanya).

Hindi likas sa wikang Kastila ng mga titik k at w.

Talasalitaan[baguhin | baguhin ang batayan]

Espanyol Tagalog Pagbigkas
mundo mundo [mun-do]
canción kanta [kan-syon]
teléfono telepono [te-le-fono]
agua tubig [ag-wa]
fuego matagal [fwe-go]
libro aklat [li-bro]
lápiz lapis [la-pis]
casa bahay [ka-sa]
cama kama [ka-ma]
vida búhay [bi-da]
papel papel [pa-pel]
cocina kusina [ko-si-na]
padre ama [pa-dre]
madre ina [ma-dre]
niño lalaki [nin-yo]
niña babae [nin-ya]
comida pagkain [ko-mi-da]
grande malaki [gran-de]
pequeño maliit [pe-ken-yo]
noche gabi [no-tse]
mañana umaga [man-ya-na]
día araw [di-ya]
mes buwan [mes]
Enero Enero [e-ne-ro]
Febrero Pebrero [feb-re-ro]
Marzo Marso [mar-so]
Abril Abril [ab-ril]
Mayo Mayo [ma-yo]
Junio Hunyo [hun-yo]
Julio Hulyo [hul-yo]
Agosto Agosto [a-gos-to]
Septiembre Setyembre [sept-yem-bre]
Octubre Oktubre [ok-tub-re]
Noviembre Nobyembre [no-wiem-bre]
Diciembre Disyembre [di-syem-bre]
porque kasi [por-ke]
pero pero [pe-ro]

Distribusyong heograpiko at mga dyalekto[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang Kastila ay isa sa mga wikang opisyal ng United Nations, Unyong Europeo at Unyong Aprikano.

Ang Mehiko ang may pinakamaraming tagapagsalita nito na nasa bilang na 100 milyon. Ang sumunod ay ang mga bansang Kolombiya (44 milyon), Espanya (41 milyon), Arhentina (39 milyon) at Estados Unidos (30 milyon).

Kastila ang opisyal at pinakamahalagang wika sa 21 mga bansa: Arhentina, Bulibiya (koopisyal sa Aymara), Tsile, Kolombiya, Kosta Rika, Kuba, Ekwador, El Salvador, Espanya (koopisyal sa Katalan, Galisyano, at Basko), Guwatemala, Equatorial Guinea, Honduras, Mehiko, Nicaragua, Panama, Paraguay (koopisyal sa Guaraní), Western Sahara, Peru (koopisyal sa Quechua at Aymara), Portoriko, Republikang Dominikano, Urugway, at Beneswela.

Ito ay mahalaga at ginagamit, ngunit walang opisyal na status, sa Andorra at Belis.

Ito ay ginagamit ng karamihan sa mga taga-Hibraltar (na inaangkin ng Espanya), pero ang Inggles ang nananatiling tanging opisyal na wika ng kolonya.

Sa Estados Unidos—na walang kinikilalang tanging opisyal na wika—ang Kastila ay ginagamit ng ¾ ng populasyon nitong Latino. Ito rin ay pinag-aaralan at ginagamit ng maliit ngunit mabilis na lumalaking bahagi ng populasyong di-Latino nito bunga ng pag-usbong ng negosyo, komersyo, at politikang Latino.

Ang Kastila ay may mga tagapagsalita rin sa Netherlands Antilles, Aruba, Kanada, Israel (kapwa Kastila at Ladino o Hudeokastila), Kanluraning Sahara, hilagang Morocco, Trinidad at Tobago, Turkiya (Ladino), at US Virgin Islands.

Sa Brasil, kung saan ang salita ay Portuges, ang wikang Kastila ay nagiging pangalawa o pangatlong wika sa mga kabataang estudyante at propesyonal. Ang popularidad nito sa bansa ay dahil na rin sa maraming pagkakahalintulad ang dalawang wika at pati na rin sa halos lahat ng karatig bansa ng Brasil ay Kastila ang gamit.

Sa Pilipinas, kung saan ang paggamit nito ay bumababa ng husto sa mga nakalipas na dekada, tinanggalan ng opisyal na status ang wikang Kastila noong 1973. Bagamat tadtad ng katutubong salita at Inggles ang mga wika sa Pilipinas, nanatili pa rin ang Kastila sa wika tulad ng sistema ng pagbibilang, pananalapi, pagsasabi ng oras, ng edad, atbp. Pati ang sistemang kalendaryo ng Pilipinas ay isang bersyon ng Kastila. Gayunpaman, ang natatanging kryolyong Kastila-Asyatiko, ang Wikang Zamboangueno o Chavacano ng Zamboanga at Wikang Caviteno o Chavacano ng Cavite, ay ginagamit ng 292 630 mga Pilipino (senso ng 1990) sa ilang rehyon sa isla ng Mindanao at sa isang rehyon sa kalapit-timog ng Maynila sa isla ng Luzon. Ang ibang mga wika sa Pilipinas ay naglalaman din ng maraming hiram na salitang Kastila.

Ang Mundong Hispano


Mga bansang may mga populasyon ng mga Hispaniko
Alphabetical Order Bilang ng mga tagagamit
  1. Alemanya (410,000)
  2. Andorra (40,000)
  3. Arhentina (41,248,000)
  4. Aruba (105,000)
  5. Australya (150,000)
  6. Austria (1,970)
  7. Bagong Selanda (26,100)
  8. Belis (130,000)
  9. Beneswela (26,021,000)
  10. Bulibiya (7,010,000)
  11. Bonaire (5,700)
  12. Brasil (19,700,000)
  13. Curaçao (112,450)
  14. El Salvador (6,859,000)
  15. Ekwador (10,946,000)
  16. Equatorial Guinea (447,000)
  17. Espanya (44,400,000)
  18. Estados Unidos ng Amerika (41,000,000)
  19. Guwatemala (8,163,000)
  20. Guyana (198,000)
  21. Guyana Pranses (13,000)
  22. Hayti (1,650,000)
  23. Hapon (500,000)
  24. Honduras (7,267,000)
  25. Israel (160,000)
  26. Italya (455,000)
  27. Kanada (272,000)
  28. Kanluraning Sahara (341,000)
  29. Kuwait (1,700)
  30. Kolombiya (45,600,000)
  31. Kosta Rika (4,220,000)
  32. Kuba (11,285,000)
  33. Libano (2,300)
  34. Mehiko (106,255,000)
  35. Morocco (960,706)
  36. Nicaragua (5,503,000)
  37. Olanda (17,600)
  38. Panama (3,108,000)
  39. Paraguay (4,737,000)
  40. Peru (26,152,265)
  41. Pilipinas (2,900,000)
  42. Pinlandiya (17,200)
  43. Portugal (1,750,000)
  44. Portoriko (4,017,000)
  45. Pransiya (2,100,000)
  46. Republikang Dominikano (8,850,000)
  47. Rumaniya (7,000)
  48. Rusya (1,200,000)
  49. Suwesya (39,700)
  50. Swisa (172,000)
  51. Timog Korea (90,000)
  52. Trinidad at Tobago (32,200)
  53. Tsile (15,795,000)
  54. Tsina (250,000)
  55. Turkiya (29,500)
  56. United Kingdom (900,000)
  57. Urugway (3,442,000)
  58. US Virgin Islands (3,980)
  1. Mehiko (106,255,000)
  2. Kolombiya (45,600,000)
  3. Espanya (44,400,000)
  4. Arhentina (41,248,000)
  5. Estados Unidos ng Amerika (41,000,000)
  6. Peru (26,152,265)
  7. Beneswela (26,021,000)
  8. Brasil (19,700,000)
  9. Tsile (15,795,000)
  10. Kuba (11,285,000)
  11. Ekwador (10,946,000)
  12. Republikang Dominikano (8,850,000)
  13. Guwatemala (8,163,000)
  14. Honduras (7,267,000)
  15. Bulibiya (7,010,000)
  16. El Salvador (6,859,000)
  17. Nicaragua (5,503,000)
  18. Paraguay (4,737,000)
  19. Kosta Rika (4,220,000)
  20. Portoriko (4,017,000)
  21. Urugway (3,442,000)
  22. Panama (3,108,000)
  23. Pilipinas (2,900,000)
  24. Pransiya (2,100,000)
  25. Portugal (1,750,000)
  26. Hayti (1,650,000)
  27. Rusya (1,200,000)
  28. Morocco (960,706)
  29. United Kingdom (900,000)
  30. Hapon (500,000)
  31. Italya (455,000)
  32. Equatorial Guinea (447,000)
  33. Alemanya (410,000)
  34. Kanluraning Sahara (341,000)
  35. Kanada (272,000)
  36. Tsina (250,000)
  37. Guyana (198,000)
  38. Swisa (172,000)
  39. Israel (160,000)
  40. Australya (150,000)
  41. Belis (130,000)
  42. Curaçao (112,450)
  43. Aruba (105,000)
  44. Timog Korea (90,000)
  45. Andorra (40,000)
  46. Suwesya (39,700)
  47. Trinidad at Tobago (32,200)
  48. Turkiya (29,500)
  49. Bagong Selanda (26,100)
  50. Olanda (17,600)
  51. Pinlandiya (17,200)
  52. Guyana Pranses (13,000)
  53. Rumaniya (7,000)
  54. Bonaire (5,700)
  55. US Virgin Islands (3,980)
  56. Libano (2,300)
  57. Austria (1,970)
  58. Kuwait (1,700)

Mga panghalip Tagalog sa Ingles at Kastila[baguhin | baguhin ang batayan]

syon -> tion/sion -> ción/sión[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
aksiyon action acción kilos
aplikasyon application aplicación
bersyon version versión
depinisyon definition definición kahulugan
deklarasyon declaration declaración panunumpa
deliberasyon deliberation deliberación
direksiyon direction dirección
donasyon donation donación kaloob, ambag
edukasyon education educación pagaaral
eleksiyon election elección halalan
eksplorasyon exploration exploración pagsaliksik
impormasyon information información kabatiran
kalkulasyon calculation calculación
klasipikasyon classification clasificación pag-uuring
kumbensiyon convention convención kapulungan
kombersyon conversion converción pagbabagong-loob
komisyon commission comisión
komunikasyon communication comunicación pahatiran
koneksiyon connection conexión
kontribusyon contribution contribución
konstitusyon constitution constitución saligang batas
korupsiyon corruption corrupción pangungurakot
kumpirmasyon confirmation confirmación
pinalisasyon finalization finalización
polusyon pollution polución karumihan
posisyon position posición
punsiyon function función tungkulin
reserbasyon reservation reservación pasubali
rebolusyon revolution revolución panghihimagsik
seksiyon section sección
sitwasyon situation situación
sirkulasyon circulation circulación

dad -> ty -> dad[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
unibersidad university universidad pamantasan
kalidád quality calidad
kantidad quantity cantidad dami
realidad reality realidad katotohanan
aktwalidad actuality actualidad

ismo -> ism -> ismo[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
organismo organism organismo tataghay/mayuhay
komunismo communism comunismo kalamaan
sosyalismo socialism socialismo
liberalismo liberalism liberalismo
kapitalismo capitalism capitalismo

ista -> ist -> ista[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
sosyalista socialist socialista
peryodista journalist periodista mamamahayag
pyanista pianist pianista

iko -> ic -> ico[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
demograpiko demographic demográfico
heograpiko geographic geográfico
fotograpiko photographic fotográfico
diplomatiko diplomatic diplomático
awtomatiko automatic automático
publiko public público

isasyon -> isation -> ización[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
organisasyon organisation organización kasapian
sosyalisasyon socialisation socialización pagsasapanlipunan

o -> cian -> o[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
politiko politician político

te -> t -> te[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
bakante vacant vacante
independyente independent independiente malaya, nagsasarili
dependyente dependent dependiente
konstante constant constante
pasaporte passport pasaporte

yal -> ial -> ial[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
industryal industrial industrial pangkapamuhayan
materyal material material

wal -> ual -> ual[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
indibidwal individual individual sarili
bilingwal bilingual bilingual dalwikaang

ulo/ro -> le/re -> ulo/ro[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
prinsipyo principle principio simulain, alituntunin
artikulo article artículo
partikulo particle particulo
sirkulo circle círculo bilog
litro litre litro
metro metre metro
teatro theatre teatro dulaan
miyembro member miembro

ya -> y -> ia[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
monarkiya monarchy monarquía karajahan
anarkiya anarchy anarquía
ekonomya economy economía
pamilya family familia angkan
demokrasya democracy democracia madlakasan
istorya history historia kasaysayan
memorya memory memoria alaala
impluwensiya influence influencia
industrya industry industria
sekretarya secretary secretaria kalihim
Pinlandiya Finland Finlandia
Taylandiya Thailand Tailandia
Islandiya Iceland Islandia
demograpiya demography demografía
heograpiya geography geografía
fotograpiya photography fotografía
biyolohiya biology biología haynayan
ponolohiya fonology fonología palatunugan

titik + yo -> letter -> carta + io[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
kalendaryo calendar calendario talaarawan
komentaryo commentary comentario
boluntaryo voluntary voluntario kusang-loob

titik + a -> letter + e -> carta + a[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
kultura culture cultura kalinangan
istruktura structure estructura

titik + o -> letter -> carta + o[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
konsepto concept concepto
diyalekto dialect dialecto
símbolo symbol símbolo sagisag
proseso process proceso
argono argon argano
karbono carbon carbono
kriptono cripton criptono
neono neon neono
atomo atom átomo
kongreso congress congreso
krítiko critic crítico manunuri

kataliwasan[baguhin | baguhin ang batayan]

Kastilang Tagalog Ingles Kastila Tagalog
titik + a -> letter -> carta + a
músika music música tugtugin
pulítika politic política
problema problem problema
programa programme programa
sistema system sistema pamamaraan
alarma alarm alarma
prutas fruit fruta bunga
tableta tablet tableta
matemátika mathematics matemáticas sipnayan
písika physic física liknayan
kímika chemistry química kapnayan
titik + o -> letter + e -> carta + o
telépono telephone teléfono hatinig
senado senate senado
lehislatibo legislative legislativo
administratibo administrative administrativo
uniberso universe universo sansinukob
imberso inverse inverso

Tingnan din[baguhin | baguhin ang batayan]

Mga sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]


Mga panlabas na link[baguhin | baguhin ang batayan]

Wikipedia
Edisyon ng Wikipedia sa Wikang Kastila