Diyos

Sa monoteismo, ang terminong Diyos ay ginagamit upang tukuyin ang isang Buhay na Makapangyarihan.

Sa di-monoteistikong paniniwala, ang diyos ay ang preternatural na bagay may buhay na kadalasan, ngunit di palagi, may mahalagang kapangyarihan, sinasamba, tinuturing na banal o sagrado, binibigyan ng mataas na pagkilala, o ginagalang ng mga tao. Tinatawag na diyosa ang babae na diyos.

Ayon sa Bibliya at sa Kristiyanismo, ang Diyos ay magpasawalanghanggan o walang katapusan.

Pinagmulan ng salita

• Espanyol — Dios
• Latin — Deus (Deus Pater)
• Griyego — Zeus (Zeus Pater)
• Sanskrit — Dyaus (Dyaus Pitar/Dyauspitah)
• Pranses — Dieu

Konsepto sa iba't ibang relihiyon

Politeismo

Naniniwala sa maraming diyos at diyosa ang mga lumang relihiyon at ang modernong relihiyon ng Hinduismo. Tinatawag na politeismo ang paniniwalang ito.

Ilan sa mga kilalang mga diyos at diyosa sa mga iba't ibang relihiyon:

• Mula sa lumang relihiyon ng mga Griyego: Zeus, Apollo, Athena, Ares, Aphrodite.
• Mula sa relihiyon ng mga Roma: Jupiter, Mars, Venus
• Mula sa lumang relihiyon ng mga Norse: Thir, Odin
• Mula sa mitolohiya ng mga lumang Tagalog: si Bathala ang Makapangyarihang Diyos, Makiling, Minukawa
• Mula sa Hinduismo: Brahma, Vishnu, Shiva, Krishna, Durga, Ganesh

Monoteismo

Mayroon namang mga relihiyon na naniwala sa Nag-iisang Tunay na Diyos. Monoteismo ang tawag sa mga taong naniniwala sa iisang Diyos. Ngunit karaniwan naniniwala din sila sa mga ibang espiritu katulad ng mga anghel at demonyo.

Ang mga Hudyo, Muslim at Kristiyano ay naniniwala sa iisang Diyos. Ngunit naniniwala ang karamihan sa mga Kristiyano sa iisang Diyos sa tatlong Persona. Tinatawag nila itong Banal na Santatlo o doktrina ng Trinidad — ang Ama, Anak (si Hesus), at ang Espiritu Santo. May mga Kristiyano na hindi naniniwala dito tulad ng Mga Saksi ni Jehova na naniniwalang ang Ama lamang, si Jehova ang tanging tunay na Diyos, si Jesus ang kaniyang Anak (hindi kapantay ng kaniyang Ama), ang banal na espiritu o di-nakikitang puwersa ng Diyos na Jehova. Nariyan din ang mga Iglesia Ni Cristo. Pinaniniwalaan nila na tanging ang Ama (hindi nila ginagamit ang pangalang Jehova) lamang ang Diyos, si Jesus ang anak ng Diyos sa anyong tao mula noon hanggang ngayon.

Sa Kristiyanismo, ang Diyos ang tagapagbigay ng karunungan, ng "kaniyang banal na espiritu" kasama ang "lahat ng mga pakinabang" ng espiritung ito, at ng kaalaman.

Ateismo

Walang pinaniniwalaang diyos ang mga ateo, habang hindi naman nakakatiyak ang mga agnostiko kung mayroong diyos o wala. Wala namang pakialam kung may diyos o wala ang mga apateista.

Maaari ding maniwala sa pagkakaroon ng dyos ang ibang mga di-relihyoso, walang relihyon, o di-nabibilang sa mga pangunahing relihyong organisado.

Mga argumento panig at laban sa pag-iral ng Diyos

Mga argumento para sa pag-iral ng Diyos

• Argumentong kosmolohikal - Ang argumento na nag-aangking ang lahat ng bagay sa sansinukob ay may pinagmulan at ang "unang pinagmulan" ng lahat ng bagay ay ang Diyos.
• Argumentong Teleolohikal - Ang argumento na nag-aangking ang sansinukob ay kinakikitaan ng kaayusan at disenyo.
• Argumentong ontolohikal
• Problema ng isip-katawan
• Argumentong antropiko
• Argumentong moral - Ang argumento na nagsasabing ang obhektibong moralidad ay nakasalalay lamang sa Diyos.
• Argumentong transendental - Ang argumento na nagsasabing ang lohika, agham, etika, at iba pa ay walang saysay sa kawalan ng pag-iral ng Diyos.
• Argumento mula sa mga pangyayaring historikal - Ang mga kasaysayan sa mga aklat gaya ng Bibliya, Qur'an, Vedas at Aklat ng Mormon ay nagpapatotoong umiiral ang Diyos.
• Argumentong induktibo
• Argumento mula sa patotoo - Mga patotoong milagro na nararanasan ng mga mananampalataya.
• Argumento mula sa sariling karanasan

Mga argumento laban sa pag-iral ng Diyos

• Argumento mula sa magkakakontrang pahayag - Ang argumentong nag-aangking ang iba't ibang pahayag sa mga aklat ng iba't ibang relihiyon gaya ng Bibliya, Qur'an, Aklat ng Mormon, Vedas etc. ay kinapapalooban ng mga kontradiksyon at magkakakontrang salaysay. Bukod dito, pinabubulaanan din ng mga arkeologo ang marami sa mga storyang nakasulat dito.
• Problema ng kasamaan sa mundo - Ang argumento na nagsasaad na ang isang "mabuti"(omnibenevolent) at mahabaging Diyos ay hindi pahihintulutan ang kasamaan at pagdurusa na umiral sa mundo. Gayundin, ang isang "makapangyarihan"(omnipotent) ay may kakayahang wakasan ang mga pagdurusa sa mundo. Dahil sa umiiral ang mga kasamaan, mga natural na kalamidad, mga aksidente, mga pagdurusa, mga batang namamatay sa gutom, mga Muslim, Kristiyano at iba pang tagasunod ng relihiyon na namamatay sa karamdaman, ang diyos na mabuti(omibenebolente) at makapangyarihan(omnipotente) ay hindi umiiral.
• Argumento mula sa palpak na disenyo - Ang argumento na nagsasaad na maraming bagay sa sansinukob ay kinakikitaan ng palpak na disenyo.
• Argumento mula sa kawalang paniniwala - Ang argumento na nagsasaad na kung ang diyos ay umiiral at nais nitong paniwalaan siya ng mga tao, ito ay magbibigay ng mga sitwasyon o ebidensiya na magiging dahilan upang maniwala sa kanya ang lahat ng tao. Dahil sa maraming mga hindi naniniwala sa diyos(ateista) dahil sa kawalang ebidensiya gaya halimbawa ng mga siyentista, kung gayon ang diyos ay hindi umiiral.
• Argumentong deduktibo
  • Pinakahuling Boeing 747 na gambit - Ang argumentong ito ay isang kontra-argumento sa argumento mula sa disenyo ng mga naniniwala sa diyos. Ang argumento mula sa disenyo ay nagsasaad na ang isang komplikado at maayos na straktura ay dapat dinesenyo. Ang pinakahuling Boeing 747 na gambit ay nagsasaad na kung ang diyos ang responsable sa paglikha ng uniberso dahil ito ay komplikado, kung gayon ang diyos ay isa rin komplikado gaya ng nilikha nito at ang diyos na ito na dumisenyo ng uniberso ay nangangailangan din ng tagapagdisenyo nito na tutungo sa walang hanggan(ad infinitum). Bukod dito ang pinakahuling Boeing 747 na gambit ay nagpapakita rin na ang diyos ang hindi pinagmulan ng kompleksidad kundi isa lamang pagpapalagay ito ng mga teista(theist o naniniwala sa diyos) na ang kompleksidad ay umiiral.
  • Paradokso ng Omnipotensiya - Ang paradokso na nagsasaad na kung ang isang entidad ay omnipotente(magagawa lahat ng bagay), kung gayon ito ay makakagawa ng bagay na hindi nito magagawa kaya hindi nito magagawa ang lahat ng bagay. Halimbawa, ang entidad na omnipotente ay dapat makagawa ng isang bato na hindi nito kayang buhatin. Kung makakagawa ito ng batong hindi nito kayang buhatin, kung gayon, hindi magagawa ng diyos ang lahat ng bagay.
  • Problema ng impyerno - Ang argumento na nagsasaad na dahil ang konsepto ng impyerno na ayon sa ilang relihiyon ay isang lugar na nilikha ng diyos upang pagbulidan ng mga masasama at ng mga hindi tagasunod ng diyos na ito sa kawalang hanggan(eternity), ang diyos na ito ay hindi mahabagin o mapagpatawad. Ang konsepto ng isang mahabagin, mapagpatawad, at mabuti ayon sa mga Abrahimikong relihiyon na Kristiyanismo at Islam ay sumasalungat din sa konsepto ng impyerno sa mga relihiyong ito. Bukod dito, ang impyerno ay isang hindi makatarungan at hindi patas na parusa dahil kung ang lahat ng kasalanan, maliit man o malaki ay magbubulid sa isang tao sa impyerno, ang mga tao gaya ni Hitler na pumatay ng higit kumulang na 11 milyong mga katao at ang isang tao na hindi pumatay ng tao ngunit nagsinungaling ay parehong ibubulid sa impyerno sa walang hanggan. Eto ay salungat sa konsepto ng hustisya ng tao na ang parusa gaya ng pagkabilanggo o kamatayan ay angkop sa sidhi ng nagawang kasalanan.
  • Argumento mula sa malayang-kalooban - Ang argumentong ito ay nagsasaad na ang isang omniseyenteng(alam lahat ang bagay) diyos na may malayang kalooban(free will) at nagbigay rin ng malayang-kalooban sa kanyang mga nilalang ay magkasalungat. Kung alam "na" ng diyos ang hinaharap(future), ang diyos o mga nilalang nitong may malayang kalooban ay hindi makakapagpasya ayon sa kalooban nito dahil alam na ng diyos ang lahat ng mangyayari o samakatuwid ay nakatakda na ang hinaharap at ang diyos o mga nilalang nito ay susunod lang sa nakatakda ng mangyayari sa hinaharap.
  • Kontra-argumento sa argumentong kosmolohikal - Ang argumentong nagpapamali sa premiso ng mga naniniwala sa diyos na dahil sa ang lahat ng bagay ay dapat may pinagmulan at ang uniberso ay hindi maaaring umiral ng walang dahilan, ang pinagmulan ng unibero ay ang diyos. Ngunit kung ang lahat ng bagay ay may pinagmulan, ang diyos ay dapat ding may pinagmulan at ang pinagmulan ng diyos ay may pinagmulan din etc na tutungo sa walang hanggang regreso(infinite regress)
  • Teolohikal na kawalang-kognitibismo - ang argumento na nagpapakitang ang konsepto ng diyos ay hindi mapapatunayan ng mga pagsubok pang-agham(scientific tests).
• Argumentong induktibo
  • Ang ateista-eksitensiyalistang argumento para sa hindi pag-iral ng isang perpektong sentiyenteng(may kamalayan) entidad na nagsasaad na kung ang eksistensiya(pag-iral) ay nauuna sa esensiya(katangian na nagbibay ng pagkakakilalan o identity ng isang entidad o bagay), nangangahulugan lang sa kahulugan ng salitang "sentiyente"(may kamalayan) na ang isang sentiyenteng entidad ay hindi maaaring maging kumpleto o perpekto. Ito ay tinalkay ni Jean-Paul Sartre sa "Being and Nothingness". Ang pariralang ginamit ni Sartre ay ang diyos ay isang pour-soi(entidad para sa sarili nito; isang kamalayan) na isa ring en-soi(entidad sa sarili nito; isang bagay) na isang kontradiksiyon sa mga termino. Ang argumentong ito ay inulit ni Salaman Rushdie sa kanyang nobelang Grimus na ang isang isang kumpleto ay patay rin.
  • Ang "walang dahilan" na argumentong nagpapakita na ang isang omnipotente(walang limitasyon ang kapangyarihan) at omniseyenteng(alam lahat ng bagay) entidad ay walang anumang dahilan na gumawa ng anumang bagay lalo na ng paglikha ng uniberso dahil ang entidad na ito ay walang pangangailangan, kagustuhan, mga pagnanais dahil ang mga konseptong ito ay subhektibong(ayon sa pansariling opinyon) pantao. Dahil sa ang uniberso ay umiiral, ito ay nagpapakita ng kontradiksiyon kaya ang isang omnipotenteng diyos ay hindi maaring umiral.
  • Ang induksiyonng historikal na argumentong nagbibigay ng konklusyon na dahil ang karamihan sa mga teistikong(naniniwala sa diyos) relihiyon sa buong kasaysayan gaya ng "lumang relihiyon ng Ehipto"(ancient Egyptian religion) at "lumang relihiyon na Griyego"(ancient Greek religion) at ang mga diyos nito ay sa huli itinuring na hindi totoo o mali, ang lahat ng mga teistikong relihiyon kabilang ang mga kasalukuyang relihiyon ay malamang hindi totoo o hindi tama sa pamamagitan ng induksiyon.
• Mga subhektibong(ayon sa pansariling opinyon) argumento - Gaya ng mga subhektibong mga argumento na ginagamit para patunayan ang pag-iral ng diyos, ang mga subhektibong argumento laban sa isang supernatural ay nakabatay sa mga testimonya o mga karanasan ng mga saksi.
  • Ang argumento ng saksi ng kawalang diyos ay nagbibigay ng kredibilidad sa personal na pagsaksi sa buong kasaysayan ng mga indibidwal na hindi naniniwala(ateista) o may malakas na pagdududa sa pag-iral ng isang diyos. Ang mga ateistang ito ay nagpapatotoo na kahit humingi sila ng direktang ebidensiya mula sa diyos, ang diyos ay hindi nagbibigay ng ebidensiya o kahit man lang magpakita sa mga ateistang ito.
  • Ang argumento ng mga magkakasalungat na relihiyon na nagsasaad na ang mga relihiyon na naniniwala sa diyos at naniniwala na ang kanilang relihiyon ay "tanging" tama at totoo ay nagbibigay ng magkakakontrang mga salaysay kung sino at kung ano ang kagustuhan ng diyos. Bukod dito ang mga relihiyong ito ay naniniwalang ang mga "katunggaling" relihiyon ay mali. Karaniwan din sa mga relihiyon ito ang pagpapatotoo ng kanilang relihiyon sa pamamagitan ng testimonya ng mga na-akay sa relihiyon ito mula sa ibang relihiyon o sekta. Halimbawa, ang mga dating-Muslim(ex-Muslim) na lumipat sa Kristiyanismo ay ginagamit na patotoo ng mga kristiyano sa pagiging totoo ng Kristiyanismo. Sa parehong paraan, ang mga dating-Kristiyano na lumipat sa Islam ang ginagamit na patotoo ng mga Muslim na totoo ang Islam. Kung ang mga "pinaniniwalaang" mga milagro na nangyari sa isang relihiyon o sekta ay patunay na tama/totoo ang relihiyon/sektang ito, kung gayon ang "lahat" ng relihiyon na nag-aangkin ng mga milagro gaya ng Romano Katoliko, Born Again, Mormon, Islam, Hinduismo, Hudaismo, Budismo etc. ay totoo at tama rin. Dahil sa ang magkakasalungat na mga salaysay ay hindi tama, ang lahat ng relihiyon ay hindi tama.
  • Ang argumento ng pagkasiphayo na nagsasaad na kung hihingi o mananalangin ng tulong o proteksiyon sa diyos ng relihiyon, walang nangyayari sa panalanging ito kahit sinasabi ng mga relihiyong ito na ang diyos ay nangakong iingatan ang mga tagasunod nito(halimbawa tignan ang Mateo 7:7, Hebreo 13:5, Deut 31:6, Surah 47:7). Kahit sa kabila ng mga pananalangin/pagdarasal at pagsamo ng mga deboto o tagasunod ng mga relihiyong ito gayundin ng mga bata ay dumaranas pa rin ang mga ito ng kamatayan dahil sa kagutuman, karamdaman gaya ng kanser at atake sa puso at namamatay sa sakit na ito, mga natural na kalamidad, mga pagdurusa, mga aksidente at iba pang mga problema at panganib.
• Argumento mula sa parsimonya - Ang argumento na gumagamit ng Occam's razor at nagsasaad na dahil ang mga natural(hindi supernatural) na mga teoriya ay sapat na naipapaliwanag ang pagkakalikha ng isang relihiyon at ang paniniwala sa mga diyos, ang aktwal na pag-iral ng gayong mga supernatural na ahente ay malabis at dapat itakwil malibang mapatunayang kailangan upang maipaliwanag ang penomenon na ito.
• Agumento ng analohiya ng tsarera(teapot) ni Russel na nangangatwirang ang karga ng pagpapatunay(burden of proof) ng pag-aangking may diyos ay nakahimlay sa mga teista(naniniwala sa diyos) imbis na sa mga ateista.
• Dilema ni Euthyphro - Ang argumentong ginagamit upang pabulaanan ang moralidad ng mga relihiyon. Ito ay nagsasaad na kung ang isang kautusan ay moral dahil ito ay inutos ng diyos, kung gayon ang moralidad ay batay lamang sa kagustuhan ng diyos. Kung inutos ng diyos ang genocide at pang-aalipin, ito ay ituturing na moral gaya halimbawa sa 1 Samuel 15:3, Levitico 25:44-47, Efeso 6:5 etc. Kung ang isang kautusan ay inutos ng diyos dahil ito ay moral, kung gayon ang diyos ang hindi pinagmulan ng moralidad kundi taggagamit lang nito.