Pumunta sa nilalaman

San Carlos, Negros Occidental

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
San Carlos

Lungsod ng San Carlos
Lungsod
Mapa ng Negros Occidental na nagpapakita ng lokasyon ng San Carlos.
Mapa ng Negros Occidental na nagpapakita ng lokasyon ng San Carlos.
Map
San Carlos is located in Pilipinas
San Carlos
San Carlos
Lokasyon sa Pilipinas
Mga koordinado: 10°29′35″N 123°24′34″E / 10.492936°N 123.409456°E / 10.492936; 123.409456
Bansa Pilipinas
RehiyonKanlurang Kabisayaan (Rehiyong VI)
LalawiganNegros Occidental
Mga barangay18 (alamin)
Pagkatatag1898
Ganap na LungsodIka-1 ng Hulyo, 1960
Pamahalaan
 • Manghalalal87,107 botante (2025)
Lawak
 [1]
 • Kabuuan451.50 km2 (174.33 milya kuwadrado)
Populasyon
 (Senso ng 2024)
 • Kabuuan133,175
 • Kapal290/km2 (760/milya kuwadrado)
 • Kabahayan
33,623
Ekonomiya
 • Kaurian ng kitaika-1 klase ng kita ng lungsod
 • Antas ng kahirapan29.75% (2021)[2]
 • Kita₱ 1,681 million (2024)
 • Aset₱ 5,171 million (2024)
 • Pananagutan₱ 998.5 million (2024)
 • Paggasta₱ 582.1 million (2024)
Sona ng orasUTC+8 (PST)
Kodigong Pangsulat
6127
PSGC
064524000
Kodigong pantawag34
Uri ng klimaklimang tropiko
Mga wikawikang Hiligaynon
Sebwano
Tagalog
Websaytsancarloscity.gov.ph
Para sa isa pang lungsod sa Pilipinas, silipin ang Lungsod ng San Carlos, Pangasinan.

Ang Lungsod ng San Carlos ay isang lungsod sa lalawigan ng Negros Occidental, Pilipinas. Ayon sa senso ng 2024, ito ay may populasyon na 133,175 sa may 33,623 na kabahayan.

Kasaysayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Bago ang panahon ng kolonisasyon ng mga Espanyol at Espanyol

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Lungsod ng San Carlos ay dating pinangalanang Nabingkalan, na hango sa pangalang Nabingka, ang anak na babae ng isang pinuno ng pamayanan ng Negrito sa lugar, na namuno sa barrio noong unang bahagi ng ika-17 siglo. Siya ay bantog sa kanyang kagandahan at husay sa pag-iisip at pisikal. Pagkatapos ng kanyang pagkamatay, ang mga tao ay nagluksa sa loob ng dalawang taon, at upang mapanatili ang kanyang alaala, ipinangalan ang barrio sa kanya. Ang pamayanan ay kalaunan ay binili ni Carlos Apurado mula sa Badian, Cebu, na sa tulong ng mga kapwa pioneer ay binuo ang pamayanan upang maging isang maunlad na Kristiyanong nayon. Noong 1856, ang Isla ng Buglas (Negros), bilang isang lalawigang politikal-militar sa ilalim ng Imperyong Espanyol, ay hinati sa dalawang lalawigan, ang kanlurang Negros sa ilalim ng Iloilo at ang silangang Negros sa ilalim ng Cebu. Ang Nabingkalan ay nasa ilalim ng hurisdiksyon ng munisipalidad ng Calatrava sa Iloilo. Si Don Emilio Saravia, ang unang gobernador pampulitika-militar sa isla noong panahon ng mga Espanyol, ay pinalitan ang pangalan ng barrio at itinatag ito bilang isang pueblo.Padron:Kailangan ng Citation

Isang misyon na pagmamay-ari ng munisipalidad ng Calatrava ang nilikha noong 1895, bagama't mula noong 1891 ay isang relihiyoso ang itinalaga rito. Ang bilang ng mga naninirahan noong panahong iyon ay 1,100, na naninirahan sa mga bulubunduking lugar sa halip na sa baybayin kung saan matatagpuan ang modernong nayon. Si Ama Pedro Chivite ay itinalaga sa misyon. Ito ay binakante noong Rebolusyon, at noong 1904 ay pinangasiwaan ito ni Padre Eusebio Valderrama. Sa tulong nina Padre Ángel Quintana, Juan Lorenzo, at Vicente Vázquez, lahat ng bayan sa baybayin mula Guihulngan hanggang Escalante ay naasikaso. Simula noon, ito ay pinangasiwaan na ng mga Padre. Ayon sa isang kronika ng simbahan mula 1925, ang dating isang mahirap at walang populasyon na nayon noong 1897 ay isa na noon sa pinakamahalagang bayan sa Negros Occidental. Sa taong iyon, ang lungsod ay may tinatayang populasyon na 30,000.[3] Nagsimulang taniman ang lupain noong Isang Kastila na nagmasid sa katabaan ng lupain ang nagtayo ng isang maliit na sakahan ng tubo. Nang makita ang magagandang resultang nakuha, ang iba ay sumama sa pagsasaka ng lupain, nag-install ng mga modernong makinarya, at ito ay naging isa sa mga pinakamabungang nayon sa isla. Noong 1889 ay mayroong apat na mga estate at noong 1897 ay mayroong 16, na karamihan ay pagmamay-ari ng mga Kastila.[3]

Noong 1856, ang Negros ay itinaas sa kategorya ng isang probinsyang politikal-militar, kung saan ang Saravia ang unang gobernador nito. Sa panahon ng kanyang termino, ilang bayan ng Negros Occidental, kabilang ang San Isido, San Carlos,[4] at itinatag ang Calatrava.[5]

Umunlad ang San Carlos sa paglipas ng mga taon, ngunit nawala ang katayuan ng nayon bilang pueblo noong 1890, nang hatiin ang Isla ng Negros sa Negros Occidental at Negros Oriental, at ang nayon ay naitala bilang isang arrabal o barrio ng Calatrava (Hilub-ang).Padron:Kailangan ng banggit

Kolonisasyon ng mga Amerikano

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Talaksan:Landing Fields - Pilipinas - Negros Island - NARA - 68161348.jpg
Tanawin mula sa himpapawid ng San Carlos, 1935
Ang San Carlos Borromeo Cathedral sa San Carlos, na itinayo noong panahon ng mga Amerikano

Noong mga unang taon ng Pagsakop ng mga Amerikano sa Pilipinas, ang bilis ng ekonomiya at lipunan ng mga aktibidad ng mga tao ay nasukat sa pamamagitan ng mga paggalaw ng malalaking may-ari ng lupa at mga Kastila sa mababang lupain. Noong 1903, unang pinayagan ang mga Pilipino na pumili ng kanilang sariling mga pinuno. Noong 1912, nang maitayo ang isang sentro ng asukal, ang buhay pang-ekonomiya ng mga tao ay lubos na pinahusay. Gayunpaman, ang mga aktibidad sa politika ay malapit na nauugnay sa Calatrava hanggang 1925, nang ito ay inorganisa sa isang munisipalidad.

Ang San Carlos Milling Company ng San Carlos ay nagtayo ng isa sa mga una at tanging modernong gilingan ng tubo sa Pilipinas, at nakikibahagi sa pagtatanim at produksyon ng asukal. Ang kapasidad ng gilingan ay 1000 tonelada ng tubo bawat araw, na nagreresulta sa 125 tonelada ng centrifugal sugar. Natapos ito sa pagtatapos ng 1913 sa halagang humigit-kumulang isang milyong dolyar, at ang unang giniling na tubo ay mula sa ani noong 1914.[6]

Ayon sa isang batas noong 1903 ng Komisyon ng Pilipinas, ang munisipalidad ay binubuo ng kasalukuyang teritoryo nito at ng kay Calatrava, na ang sentro ng pamahalaang munisipal ay sa San Carlos.[7]

Noong 1920, ang munisipalidad ay binubuo ng barrios Antabayan, Cubay, Euzcasa, Looc, Malalamban, San Juan, Santa Filomena, Sitio Banatic, Tigbon, at Varconia.[8]

Hinikayat ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ang mga tao ng San Carlos na magtanim ng mas maraming pananim na nagbubunga ng asukal. Pagkatapos ng armistice noong 1917, ang mga nagtatanim na nagbunga ng mas maraming asukal ay lubos na tumaas ang kanilang kayamanan dahil sa bagong presyo ng asukal na hindi pa natatamasa ng mga nagtatanim. Noong panahon ng digmaan, maraming kalalakihan ng munisipalidad ang nagboluntaryong lumaban para sa Estados Unidos, ngunit pagkalipas ng ilang buwan ay pinauwi dahil sa armistice.[kailangan ng sanggunian]

Ikalawang Digmaang Pandaigdig

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Aktibong nasangkot ang San Carlos sa mga pagsisikap sa digmaan laban sa Imperyal na Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Isang buwan matapos ang pagsuko ng Negros sa Mga Puwersang Imperyal ng Hapon, nagsimula ang kilusang gerilya sa San Carlos at Calatrava. Noong Hunyo 15, 1942 pa lamang, nagsimula na ang mga yunit gerilya sa ilalim ng pamumuno ni Kapitan Eugenio Antonio, Jr. at mga Tenyente Leonardo Marane at Alfredo Valdivia, sa tulong ng mga sundalong Hukbong Komonwelt ng Pilipinas, laban sa mga Hapones. Nagkaroon ng mga labanan sa loob ng mga lugar na may populasyon. Sa kabila ng presensya ng mga puwersa ng Estados Unidos sa ilalim ni Major Edward McClenahan, nagkalat ang magkakahiwalay na yunit gerilya sa lugar sa ilalim ng iba't ibang kumander dahil hindi nila epektibong nakapagtatag ng isang pormal na kadena ng pamumuno sa iba't ibang paksyon.

Sa pagbabalik ng ilang lokal na opisyal ng USAFFE sa San Carlos, pormal na inorganisa ang kilusang gerilya sa mga yunit ng pakikipaglaban sa ilalim ng mga Kapitan ng USAFFE na sina Catalino D. Rivera, Eugenio Antonio, Jr. at Loreto Y. Apuhin Sr., at kasama sina Tenyente Florencio C. Yap at Andres L. Arrogante, ang mga pangkat ng mga gerilya sa San Carlos ay pinagsama-sama sa ilalim ng iisang pamumuno. Ang mga kabataang lalaki sa kanilang mga unang taon ng pagbibinata ay sumali sa hanay at nakipaglaban nang harapan laban sa mga Hapones.

Noong Marso 1945, ang mga puwersa ng Philippine Commonwealth sa ilalim ng ika-7, ika-71 at ika-72 Dibisyon ng Infantry ng Hukbong Katihan ng Pilipinas, ika-7 Rehimentong Infantry ng Konstabularyo ng Pilipinas at mga lokal na yunit ng gerilya sa ilalim ng pamumuno ni Koronel Ernesto Mata, ay sumalakay sa garison ng mga Hapones sa compound ng San Carlos Milling Company at nagtagumpay sa pagtataboy ng Hukbong Hapones, kapalit ng buhay ni Tenyente Valdivia.

Noong Oktubre 10, 1945, hinirang ni Pangulong Sergio Osmeña si Eugenio Antonio bilang Acting Alkalde ng San Carlos at Anacleto Facturan bilang Acting Vice Mayor.[9]

Itinalaga ni dating Pangulong Manuel A. Roxas si Constancio Rabacal bilang Alkalde at si Fausto Caballero bilang Bise Alkalde ng San Carlos noong Hunyo 13, 1946.[10]

Si Dionisio Gajo ay hinirang bilang konsehal ng lungsod noong Setyembre 9, 1946.[11]

Si Juan Broce ay hinirang bilang Pangalawang Alkalde ng lungsod noong Hunyo 7, 1947.[12]

Sina Eufronio Dolino, Juan Broce, Victorino G. Apuhin, Carlos Jones, Alfredo Rivera, Feliciano Gauzon Fermin de la Victoria at Hipolito Rigor ay hinirang na Konsehal ng lungsod noong Hunyo 10, 1946.[10]


Post-war period

[baguhin | baguhin ang wikitext]

The first post-war election in the municipality resulted in a Liberal government. In the 1953 elections, the Nacionalista Party wrested power from the Liberals.

Pagiging Lungsod

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Itinaas ang katayuan ng munisipalidad sa lungsod noong Hulyo 1, 1960, alinsunod sa Batas Republika Blg. 2643[13] at ang Proklamasyon ng Pangulo Blg. 685 s. 1960.[14]

Sa bisa ng Batas Republika Blg. 2643, ang Munisipalidad ng San Carlos ay ginawang lungsod noong Hulyo 1, 1960.[13] Nagmana ang lungsod mula sa munisipalidad ng maraming pagpapabuti, na ipinakilala ng huling administrasyong munisipal sa ilalim ni Mayor Sofronio Carmona.

Heograpiya

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Tanawin ng kabundukan ng San Carlos

Matatagpuan sa hilagang-silangang baybayin na dumadampi sa Kipot ng Tañon, ang Lungsod ng San Carlos ay matatagpuan sa hangganan ng dalawang lalawigan, ang Negros Occidental at Negros Oriental. Ginagamit din ang lungsod bilang destinasyon ng pag-alis patungong Lungsod ng Cebu. Mayroon itong baybaying 40 km (25 mi), kung saan ang ilang bahagi ay natatakpan ng mga bakawan. Ang lungsod ay may malalim na likas na daungan na protektado mula sa masamang panahon ng isla ng Refugio, na kilala rin bilang Sipaway. Dahil sa mga aspetong ito, pinili ng Philippine Ports Authority ang daungan ng Lungsod ng San Carlos mula sa iba pang mga daungan sa lalawigan para sa programa ng pagpapalawak nito noong 1998 na kinabibilangan ng reklamasyon ng apat na ektarya ng dagat upang mapaunlakan ang iba't ibang gusali, pasilidad, at mga container van ng daungan, isang extension sa silangang bahagi para sa dalawang roll-on/roll-off (RO-RO) na sasakyang-pandagat at ang extension ng haba ng daungan sa 242.50 m (795.6 tal). Ito ay 87 kilometro (54 mi) silangan ng Bacolod, sa pamamagitan ng Negros Occidental Eco-Tourism Highway (N69), at 168 kilometro (104 mi) mula sa Dumaguete, ang kabisera ng Negros Oriental.

Mga Barangay

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Lungsod ng San Carlos ay nahahati sa 18 mga barangay.

  • Bagonbon
  • Buluangan
  • Codcod
  • Ermita
  • Guadalupe
  • Nataban
  • Palampas
  • Barangay I (Pob.)
  • Barangay II (Pob.)
  • Barangay III (Pob.)
  • Barangay IV (Pob.)
  • Barangay V (Pob.)
  • Barangay VI (Pob.)
  • Prosperidad
  • Punao
  • Quezon
  • Rizal
  • San Juan

Demograpiko

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Senso ng populasyon ng
San Carlos
TaonPop.±% p.a.
1903 9,749—    
1918 42,453+10.31%
1939 69,990+2.41%
1948 92,250+3.12%
1960 124,756+2.55%
1970 90,058−3.20%
1975 90,982+0.20%
1980 91,627+0.14%
1990 105,713+1.44%
1995 101,429−0.77%
2000 118,259+3.35%
2007 129,809+1.29%
2010 129,981+0.05%
2015 132,536+0.37%
2020 132,650+0.02%
2024 133,175+0.09%
Sanggunian: PSA[15][16][17][18]

Mga Kilalang Personalidad

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Isa pang mahalagang pangyayari sa buhay ng lungsod ay ang pagpupulong ng gabinete ni Pangulong Fidel V. Ramos sa lungsod noong Agosto 27, 1996, na siyang dahilan kung bakit ang San Carlos ang unang lungsod na naging lugar ng pagpupulong ng Gabinete ng Pangulo.[kailangan ng sanggunian] Ang aktres na nagwagi ng parangal na si Assunta de Rossi ay naging residente ng lungsod nang pakasalan niya ang dating kongresista na si Jules Ledesma. Ang dating boksingero na si Gerry Peñalosa ay nagmula rin sa lungsod. Si Romeo Villalva Tabuena, isang artistang kasama sa Who's Who in American Art, at nagkaroon ng mga gawa na itinampok sa mga publikasyon tulad ng "American Artists", "Diplomat", "Literary Review" at "Reporter", ay may mga ugat ng pamilya sa San Carlos. Si Elizabeth Ramsey, isang komedyante at ina ng mang-aawit Jaya ay galing din sa lungsod.[kailangan ng sanggunian] Reiven Bulado, an actor who played Ibo in the MMFF film na Panaghoy ay nag-aral sa high school na '[[Panaghoy] sa Carlos. Colegio de Santo Tomas – Recoletos.<ref>{{cite web |url=http://www.nordis.net/news/2005/ndw050109/ndw050109_09suba.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721192150/http://www.nordis.net/news/2005/ndw050109/ndw050109_09suba.htm |archive-date=Hulyo 21, 2011 |title=pelikula-sa-suba-1: panagy</0}

Listahan
  • Jules Ledesma - Kinatawan ng unang Distrito ng Kongreso ng Negros Occidental, isa sa pinakamayamang pulitiko sa Pilipinas na may net worth na ₱1.8 bilyon o $98 milyong USD

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ "Province:". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Nakuha noong 12 Nobyembre 2016.
  2. ↑ "PSA Releases the 2021 City and Municipal Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 2 Abril 2024. Nakuha noong 28 Abril 2024.
  3. 1 2 Ruiz de Santa Eulalia, Licinio (20 July 1925). [Historical Synopsis of the Province of San Nicolas de Tolentino of the Order of the Augusto 2, 2020] (sa wikang Kastila). Bol. 2. Manila: University of Santo Tomas. pp. 167–168 https://studylib.es/doc/8619695/sinopsis-hist%C3%B3rica---agustinos. {{cite book}}: |trans-title= requires |title= or |script-title= (); |url= missing title (); Text "Tolentino de las Islas Filipinas de la Orden de Agustinos Descalzos" ignored ()
  4. ↑ "Proclamation No. 900, s. 2014 – Idineklara ang Martes, ika-4 ng Nobyembre 2014, bilang isang Espesyal (Hindi Nagtatrabaho) na Araw sa Lungsod ng San Carlos, Negros Occidental". Opisyal na Pahayagan ng Republika ng Pilipinas. Nobyembre 4, 2014. Nakuha noong Hunyo 18, 2019.
  5. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  6. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  7. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  8. ↑ Villamor. "Census of the Philippine Islands na kinuha sa ilalim ng direksyon ng Lehislatura ng Pilipinas noong taong 1918". archive.org/. Manila: Bureau of Printing. Nakuha noong Marso 8, 2019. {{cite web}}: |first2= missing |last2= (); Cite has empty unknown parameter: |1= (); Unknown parameter |First1= ignored (|first1= suggested) ()
  9. ↑ archive.org https://archive.org/stream/MOPVol1and2SergioOsmena/VOL1-2_001-282_OSMENA#page/n195. Inarkibo mula sa Pangulong Sergio Osmena 1944–1946 orihinal noong 2016-06-02. {{cite web}}: Check |url= value (); Missing or empty |title= ()
  10. 1 2 "Mga Mensahe ng Pangulo Aklat 5: Manuel Roxas (Tomo 2)".
  11. ↑ "Mga Mensahe ng Pangulo Aklat 5: Manuel Roxas (Tomo 2)".
  12. ↑ "Messages of the President Book 5: Manuel Roxas (Volume 2)".
  13. 1 2 "Batas Republika Blg. 2643 – Isang Batas na Lumilikha ng Lungsod ng San Carlos". The LawPhil Project. Arellano Law Foundation. Hunyo 18, 1960. Inarkibo mula sa orihinal noong Nobyembre 6, 2019. Nakuha noong Nobyembre 6, 2019.
  14. ↑ "Proklamasyon Blg. 685, s. 1960 – Idineklara ang Hulyo 1, 1960, bilang Petsa ng Pormal na Organisasyon ng Lungsod ng San Carlos". Opisyal na Pahayagan ng Republika ng Pilipinas. Republika ng Pilipinas. Hunyo 29, 1960. Nakuha noong Nobyembre 6, 2019.
  15. ↑ Census of Population (2015). "Region VI (Western Visayas)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. Nakuha noong 20 Hunyo 2016.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  16. ↑ Census of Population and Housing (2010). "Region VI (Western Visayas)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. NSO. Nakuha noong 29 Hunyo 2016.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  17. ↑ Censuses of Population (1903–2007). "Region VI (Western Visayas)". Table 1. Population Enumerated in Various Censuses by Province/Highly Urbanized City: 1903 to 2007. NSO.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) CS1 maint: url-status (link)
  18. ↑ "Province of". Municipality Population Data. Local Water Utilities Administration Research Division. Nakuha noong Disyembre 17, 2016.

Panlabas na kawing

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Carlos,_Negros_Occidental&oldid=2196707"