Toledo, Cebu

Toledo Lungsod ng Toledo
Lungsod
Sagisag
Mapa ng Leyteng ipinakikita ang lokasyon ng Lungsod ng Ormoc.
Toledo Lokasyon sa Pilipinas
Mga koordinado: 10°23′N 123°39′E
Bansa	Pilipinas
Rehiyon	Gitnang Kabisayaan (Rehiyong VII)
Lalawigan	Cebu
Distrito	Pangatlong Distrito ng Cebu
Mga barangay	38 (alamin)
Pagkatatag	1861
Ganap na Lungsod	Ika-19 Hunyo, 1960
Pamahalaan
• Manghalalal	129,196 botante (2025)
Lawak
• Kabuuan	216.28 km2 (83.51 milya kuwadrado)
Populasyon  (Senso ng 2024)
• Kabuuan	206,692
• Kapal	960/km2 (2,500/milya kuwadrado)
• Kabahayan	48,813
Ekonomiya
• Kaurian ng kita	ika-1 klase ng kita ng lungsod
• Antas ng kahirapan	32.38% (2021)
• Kita	₱ 2,198 million (2022)
• Aset	₱ 6,960 million (2022)
• Pananagutan	₱ 1,810 million (2022)
• Paggasta	₱ 1,789 million (2022)
Sona ng oras	UTC+8 (PST)
Kodigong Pangsulat	6038
PSGC	072251000
Kodigong pantawag	32
Uri ng klima	Tropikal na kagubatang klima
Mga wika	Sebwano Tagalog
Websayt	toledocity.gov.ph

Ang Lungsod ng Toledo ay isang ikalawang-klaseng lungsod sa lalawigan ng Cebu, Pilipinas. Ayon sa senso ng 2024, ito ay may populasyon na 206,692 sa may 48,813 na kabahayan.

Naging lungsod ang Toledo noong Enero 6, 1961.

Taong 2017 sa pagbabago ng Pederalismo sa Pilipinas ang Toledo, Cebu ang (kapitolyo) ng Central Visayas.

Kasaysayan

Founders of Hinulawan

Ang Toledo City ay nagmula sa Old Hinulawan at New Hinulawan. Ang matandang Hinulawan, na kasalukuyang tinatawag na Daanglungsod, ay itinatag nina Mariano Libre, Fulgencio Lebumfacil, Areston Macapaz, Adriano Blanco, at Tranquilino Blanco.

Ang bagong Hinulawan, na kasalukuyang tinatawag na Toledo (sa kasalukuyang lugar), ay itinatag ni Fermin Poloyapoy, Máximo Macapobre, Jacinto López, Jestoni Estrada, Servando de Jesus, Juan Libre, Agapito Nieves, Francisco Blanco, Geresola, Compra, Amaquin, Paraba, Concina, Camoro, Laspoña, at Sñr. Noel Dayot

Pagkawasak ng Lumang Hinulawan

Noong Hunyo 3, 1863, isang serye ng lindol ang yumanig sa Hinulawan.

Ang unang lindol ay nagpabagsak sa bagong tayong paaralan, nagpatag ng ilang bahay, at naging sanhi ng pagguho ng harapan ng simbahan. Nagdulot ito ng mga pinsala at pagkamatay sa ilang residente mula sa mga nahuhulog na debris.

Ang sumunod na lindol ay nagdulot ng mas malaking pinsala: ganap na pagkawasak ng simbahan at ng kumbento; pagbibitak ng mga mababang lugar sa lahat ng direksyon; pagguho ng mga pader na bato sa pampang ng ilog Hinulawan; at paglubog ng lupa, na naging sanhi ng pagdagsa ng tubig mula sa dagat at ilog at pagbaha sa pamayanan hanggang baywang.

Ang ikatlong lindol ay ganap na sumira sa Pueblo Hinulawan.

Ang mga nakaligtas ay nailigtas ng mga residente ng mga kalapit na lugar sa kabundukan.

Bagong Hinulawan

Ang mga refugee na nakaligtas sa mga lindol sa Hinulawan ay unti-unting muling nagbangon ng kanilang mga buhay sa mga sumunod na araw. Sa tulong ng mga tao ng Barangay Tubod, ang ilan sa mga nakaligtas ay naglinis ng mga bahagi ng birhen na kagubatan at talampas sa paligid ng Tubod at nagtayo ng mga bahay na may bubong na gawa sa damong cogon. Ang mga nais na tumira sa mga bagong clearing ay nagtayo ng kanilang mga tahanan sa paanan ng kabundukan ng Tubod. Inilibing nila ang kanilang mga patay sa isang sementeryo sa isang partikular na bahagi ng talampas na hindi kalayuan sa kanilang tinitirhan.

Ang lugar na tinitirhan ng partikular na grupong ito, na karamihan sa mga nakaligtas, ay kalaunan ay umunlad bilang Bagong Hinulawan.

Isang minorya sa mga refugee ang nagpasyang lumipat sa ibang mga lugar: ang mga liblib na lupain ng Da-o, Bulok-bulok, Landahan, at Sam-ang pati na rin ang mga nangunguna sa mga pamayanan sa mga baybayin ng Cabito-onan at Batohanon.

Noong mga panahong iyon, laganap ang mga pag-atake ng mga pirata laban sa mga pueblo na malapit sa baybayin ng Kipot ng Tañon. Upang maprotektahan ang kanilang sarili laban sa mga ganitong pag-atake, ang mga residente ng New Hinulawan ay nagtayo ng isang baluarte, o balwarte, na gawa sa mga tinadtad na bloke ng bato na nakasalansan sa baybayin. Gayunpaman, sa paglipas ng panahon, ang balwarte ay naging sira-sira at nagkahiwa-hiwalay, ang mga labi nito ay tuluyang nabaon sa buhangin noong itinatayo ang unang munisipyo, o gusali ng Munisipyo. Ang munisipyo mismo ay winasak ng mga tropang Komonwelt ng Pilipinas at mga gerilyang Cebuano noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.

Pagkalipas ng maraming taon, ang ilan sa mga nanirahan sa New Hinulawan ay nagpasyang bumalik sa kanilang mga dating tahanan sa Old Hinulawan nang unti-unting naging matitirhan ang mababang kapatagan. Ang Old Hinulawan ay ang kasalukuyang Barangay Daanglungsod.

Ang karamihan na piniling manatili sa New Hinulawan ay nagsikap nang husto upang mabawi ang kasaganaan na kanilang nakamit bago pa man malipol ang Old Hinulawan ng sakuna.

Pueblo Toledo

Dalawang mahahalagang pangyayari ang naganap noong kalagitnaan ng 1869 na humantong sa pagpapalit ng pangalan ng New Hinulawan:

Si Carlos María de la Torre (1869-1872) ay naging bagong Gobernador-heneral ng Espanya ng Pilipinas.

Si Padre Mariano Brazal (1869-1876), na nagtanggol sa pagiging Pilipino ng mga parokya, ay gumanap ng mga tungkulin bilang kura paroko ng New Hinulawan, na pumalit kay Padre Servando Seoane na inilipat sa ibang parokya.

Si Padre Brazal at ang bagong Gobernador-heneral ay mga tagapagtaguyod ng liberalismong pampulitika na umusbong sa Espanya noong panahong iyon kasunod ng pagbagsak ni Reyna Isabel II.

Samantala, ang alcalde mayor ng Cebu (katumbas ng modernong Gobernador ng Lalawigan ng Cebu), si Esteban Perez, ay kaibigan ng gobernador-heneral na si De la Torre sa kanilang bayan sa Toledo, Espanya. Si Perez ay kasal sa isang babaeng Pilipino at madalas niyang ginugugol ang kanyang bakasyon kasama ang kanyang pamilya sa Talavera, isang bahagi ng New Hinulawan, kung saan siya ay nagmamay-ari ng isang beach resort. Siya at si Padre Brazal ay matalik ding magkaibigan.

Isang salu-salo ang ginanap sa palasyo ng gobernador-heneral sa Maynila noong gabi ng Hulyo 12, 1869 na dinaluhan ng mga estudyante, pari, at mga pinunong Pilipino upang ipahayag ang kanilang pasasalamat sa mga liberal na patakaran ni De la Torre.

Sa masayang okasyong iyon, nagkaroon ng pagkakataon sina Carlos Maria de la Torre at Esteban Perez na gunitain ang kanilang mga araw ng kabataan sa Espanya sa harap ni Padre Mariano Brazal. Sa kanilang paggunita sa masasayang nakaraan, ikinuwento ni Perez sa gobernador-heneral ang tungkol sa New Hinulawan at ang kanyang espesyal na pagmamahal sa lugar dahil ang kanyang asawang Pilipina ay tubong Talavera, isang barangay ng New Hinulawan. Ikinuwento niya kay De la Torre kung gaano kahalintulad ang kapaligiran ng New Hinulawan sa kanilang tinubuang-bayan na Toledo, Espanya at kung paano maihahambing ang paliku-likong ilog ng Hinulawan sa Rio Tagus Tajo sa Espanya.

Nang gabing iyon, inirekomenda nina Perez at Padre Brazal sa gobernador-heneral na palitan ang pangalan ng New Hinulawan sa Toledo.

Malugod na sinang-ayunan ni Gobernador-heneral De la Torre ang rekomendasyon. Ipinahayag pa niya sa lahat ng dumalo sa piging ang pagpapalaganap ng isang atas na magpapabago sa pangalan ng lungsod ng New Hinulawan sa lalawigan ng Cebu tungo sa lungsod ng Toledo, ang pangalan ng kanyang minamahal na lugar ng kapanganakan sa Espanya.

Ikalawang Digmaang Pandaigdig

Noong 1942, sinakop at sinakop ng mga puwersang Imperyal ng Hapon ang bayan ng Toledo.

Noong 1945, ang mga lokal na puwersang Pilipino ng Hukbong Komonwelt ng Pilipinas mula sa ika-8, ika-82, ika-83, ika-85 at ika-86 Infantry Division na tinulungan ng mga mandirigmang gerilya ng mga Cebuano, ay nakipaglaban sa mga puwersang Imperyal ng Hapon at pinalaya ang bayan ng Toledo.

Pagiging Lungsod

Pangunahing artikulo: Mga Lungsod ng Pilipinas

Noong Hunyo 19, 1960, ang Toledo ay naging isang chartered city sa ilalim ng Republic Act No. 2688. Ito ay ginawang isang lungsod sa pamamagitan ng pagsisikap ng noo'y Congressman na si Manuel A. Zosa, kinatawan ng dating Ika-anim na Distrito ng Cebu, na siyang may-akda ng Republic Act No. 2688.

Bagama't hindi kasing-unlad ng iba pang mga lungsod ng Cebu, ito ay natatangi dahil ito ang nag-iisang lungsod sa lalawigan sa kanlurang tabing dagat na nakaharap sa Negros Oriental – at samakatuwid ay may estratehikong lokasyon. (Danao, Mandaue, Lapu-Lapu, Cebu City, Talisay, Naga, at Carcar ay nasa silangan. Isa pang lungsod, Bogo, ay nasa eas sa hilaga.

Dambana ni San Pedro Calungsod

Kasunod ng canonization noong Oktubre 21, 2012, ng Visayan teen martyr Pedro Calungsod (1672), ang parokya sa tuktok ng burol ng Cantabaco ang naging unang dambana at simbahan na ipinangalan sa pangalawang Pilipinong santo.

Heograpiya

Ang Lungsod ng Toledo ay napapaligiran sa hilaga ng bayan ng Balamban, sa kanluran ay ang Kipot ng Tañon, sa silangan ay Cebu City at Naga at bayan ng Minglanilla, at sa timog ay ang bayan ng Pinangajan, at sa timog ay ang bayan ng [[Pinangajan]. Ito ay 67 kilometro (42 mi) mula sa Cebu City, 37 kilometro (23 mi) mula sa Talisay, at 35 kilometro (22 mi) mula sa Naga.

Lawa ng Malubog

Ang Toledo ay naging mapagkukunan ng tubig para sa Metro Cebu, Cebu City Water District. Gumagamit ito ng Vacuum Type Water Systems, ang mga tubo mula sa lawa na ito ay umaakyat sa bundok at bumababa sa Cebu Proper, ang Lawa ng Malubog ay matatagpuan at mas mataas kaysa sa Cebu City Proper.

Mga Barangay

Ang Lungsod ng Toledo ay nahahati sa 38 mga barangay.

Awihao Bagakay Bato Biga Bulongan Bunga Cabitoonan Calongcalong Cambang-ug Camp 8 Canlumampao Cantabaco Capitan Claudio

Carmen Daanglungsod Don Andres Soriano (Lutopan) Dumlog Ibo Ilihan Landahan Loay Luray II Juan Climaco, Sr. (Magdugo) Gen. Climaco (Malubog) Matab-ang Media Once

Pangamihan Poblacion Poog Putingbato Sagay Sam-ang Sangi Santo Niño (Mainggit) Subayon Talavera Tungkay Tubod

Demograpiko

Senso ng populasyon ng
Toledo

Taon	Pop.	±% p.a.
1903	12,929	—
1918	25,244	+4.56%
1939	34,413	+1.49%
1948	39,225	+1.46%
1960	63,881	+4.15%
1970	67,727	+0.59%
1975	76,521	+2.48%
1980	91,668	+3.68%
1990	119,970	+2.73%
1995	121,469	+0.23%
2000	141,174	+3.28%
2007	152,960	+1.11%
2010	157,078	+0.97%
2015	170,335	+1.56%
2020	207,314	+4.22%
2024	206,692	−0.07%
Sanggunian: PSA

Mga kilalang tao

• Si Máximo Macapobre ay isang pinuno at aktibista ng Pilipinas noong ika-19 na siglo.

Si *Juan Clímaco ang pangalawang gobernador ng Cebu, Pilipinas, ang unang gobernador na nahalal sa posisyon, at isang rebolusyonaryo ng Cebu noong digmaang Pilipino-Amerikano.

• Gisele Shaw - propesyonal na mambubuno
• Jay-R Siaboc – aktor, mang-aawit at finalist ng season 1 ng Pinoy Dream Academy

Mga larawan

• 
  Minahan sa Toledo
• 
  Lawa ng Malubog

Panlabas na kawing

• Philippine Standard Geographic Code Naka-arkibo 2012-04-13 sa Wayback Machine.
• More photos and information on Toledo City, Cebu Naka-arkibo 2008-06-12 sa Wayback Machine.
• Toledo City Government Official Site Naka-arkibo 2009-02-19 sa Wayback Machine.

Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.