Berlin

	Mga residente ayon sa Pagkamamamayan (31 Disyembre 2019)
Kabuuang mga rehistradong residente	3,769,495
Alemanya	2,992,150
Turkiya	98,940
Polonya	56,573
Syria	39,813
Italya	31,573
Bulgaria	30,824
Rusya	26,640
Romania	24,264
Estados Unidos	22,694
Biyetnam	20,572
Pransiya	20,223
Serbia	20,109
Nagkakaisang Kaharian	16,751
Espanya	15,045
Gresya	14,625
Croatia	14,430
India	13,450
Ukranya	13,410
Afghanistan	13,301
Tsina	13,293
Bosnia at Herzegovina	12,691
Iba pang Gitnang Silangan at Asya	88,241
Ibang Europa	80,807
Africa	36,414
Iba pang mga America	27,491
Oceania at Antarctica	5,651
Walang estado o Hindi Malinaw	24,184

Berlin
Berlin
Kabeserang lungsod, Estado, at munisipalidad
	Berlin
	Mula itaas, kaliwa pakanan: Tanawin ng Tiergarten; Tarangkahang Brandeburgo; Katedral ng Berlin; Palasyo ng Charlottenburg; Pulo ng mga Museo, at Toreng Pang-TV ng Berlin; Haligi ng Tagumpay; Plaza Potsdam; at gusaling Reichstag
; Watawat	; Eskudo de armas
	Berlin Kinaroroonan sa Alemanya Berlin Berlin (Europe)
	Mga koordinado: 52°31′12″N 13°24′18″E / 52.52000°N 13.40500°E
Bansa	Alemanya
Estado	Berlin
Pamahalaan
• Konseho	Abgeordnetenhaus ng Berlin
• Namumunong Alkalde	Franziska Giffey (SPD)
Lawak
• Lungsod/Estado	891.7 km2 (344.3 milya kuwadrado)
Taas	34 m (112 tal)
Populasyon (Disyembre 31, 2020)
• Lungsod/Estado	3,769,495
• Urban	4,473,101
• Metro	6,144,600
Mga tawag sa tagalugar	Berlines; Berliner (m), Berlinerin (f) (Aleman)
Sona ng oras	UTC+01:00 (CET)
• Tag-init (DST)	UTC+02:00 (CEST)
Kodigo ng lugar	030
Geocode	Rehiyong NUTS: DE3
Kodigo ng ISO 3166	DE-BE
Plaka ng sasakyan	B
GRP kada tao	€41,000 (2020)
GeoTLD	.berlin
HDI (2018)	0.964; napakataas · Ikalawa ng 16
Websayt	berlin.de/en/

Ang Berlin ay ang kabesera ng Alemanya. May 3.7 milyong naninirahan, ito ang pinakamalaking lungsod sa bansa ayon sa lugar at populasyon,^[6]^[7] at ang pinakamalaking lungsod ayon sa populasyon sa buong Unyong Europeo, ayon sa populasyon sa loob ng mga limitasyon ng lungsod.^[2] Isa sa labing-anim na kinabibilangang estado ng Alemanya, ang Berlin ay napalilibutan ng Estado ng Brandeburgo at kadugtong ng Potsdam, ang kabesera ng Brandeburgo. Ang urbanong pook ng Berlin, na may populasyon na humigit-kumulang 4.5 milyon, ay ang pangalawang pinakamataong urbanong pook sa Alemanya pagkatapos ng Ruhr. Ang kabeserang rehiyon ng Berlin-Brandeburgo ay may humigit-kumulang 6.2 milyong mga naninirahan at ito ang ikatlong pinakamalaking kalakhang rehiyon ng Alemanya pagkatapos ng mga rehiyon ng Rin-Ruhr at Rin-Meno.^[8] Nagkaroon ng bigong pagtatangkang pag-isahin ang parehong estado noong 1996, at sa kabila ng nananatiling hiwalay, ang dalawang estado ay nagtutulungan sa maraming kalakaran hanggang ngayon.

Ang Berlin ay tumatawid sa pampang ng Spree, na dumadaloy sa Havel (isang tributaryo ng Elbe) sa kanlurang boro ng Spandau. Kabilang sa mga pangunahing topograpikong tampok ng lungsod ay ang maraming lawa sa kanluran at timog-silangan na mga boro na nabuo ng Spree, Havel, at Dahme, na ang pinakamalaki ay ang Lawa Müggelsee. Dahil sa lokasyon nito sa Kapatagang Europeo, ang Berlin ay naiimpluwensiyahan ng isang banayad na pana-panahong klima. Halos sangkatlo ng lugar ng lungsod ay binubuo ng mga kagubatan, liwasan, hardin, ilog, kanal, at lawa.^[9] Ang lungsod ay nasa lugar ng diyalektong Gitnang Aleman; ang diyalekto ng Berlin ay isang varyant ng mga diyalektong Lausitzisch-Neumärkisch.

Unang naidokumento noong ika-13 siglo at sa pagtawid ng dalawang mahalagang makasaysayang rutang pangkalakalan,^[10] ang Berlin ay naging kabesera ng Margrabyato ng Brandeburgo (1417 – 1701), ng Kaharian ng Prusya (1701–1918), ng Imperyong Aleman (1871). –1918), ng Republikang Weimar (1919–1933), at ng Alemanyang Nazi (1933–1945). Ang Berlin noong dekada '20 ay ang ikatlong pinakamalaking munisipalidad sa mundo.^[11] Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig at ang kasunod na pananakop nito ng mga matagumpay na bansa, nahati ang lungsod; ang Kanlurang Berlin ay naging isang de facto na eksklabo ng Kanlurang Alemanya, na napapalibutan ng Pader ng Berlin (mula Agosto 1961 hanggang Nobyembre 1989) at ng teritoryo ng Silangang Aleman.^[12] Ang Silangang Berlin ay idineklara na kabesera ng Silangang Alemanya, habang ang Bonn ay naging kabesera ng Kanlurang Alemanya. Kasunod ng muling pag-iisa ng Alemanya noong 1990, ang Berlin ay muling naging kabesera ng buong Alemanya.

Ang Berlin ay isang pandaigdigang lungsod ng kultura, politika, media, at agham.^[13]^[14]^[15]^[16] Nakabatay ang ekonomiya nito sa mga high-tech na kompanya at sektor ng serbisyo, na sumasaklaw sa magkakaibang hanay ng mga malikhaing industriya, pasilidad ng pananaliksik, mga korporasyon ng media at mga pinagdadausang pangkumbensiyon.^[17]^[18] Ang Berlin ay nagsisilbing isang kontinental na pusod para sa trapiko sa himpapawid at tren at may napakakomplikadong ugnayan ng pampublikong transportasyon. Ang metropolis ay isang sikat na destinasyong panturista.^[19] Kabilang din sa mga makabuluhang industriya ang IT, mga parmasyutiko, inhinyeriyang biyomedikal, malinis na teknolohiya, biyoteknolohiya, konstruksiyon, at electronika.

Ang Berlin ay tahanan ng mga unibersidad na kilala sa buong mundo gaya ng Pamantasang Humboldt, Pamantasang Teknikal, Malayang Unibersidad, Pamantasan ng mga Sining, ESMT Berlin, Paaralang Hertie, at Kolehiyong Bard ng Berlin. Ang Zoolohikong Hardin nito ay ang pinakabinibisitang zoo sa Europa at isa sa pinakasikat sa buong mundo. Dahil ang Babelsberg ang kauna-unahang malakihang estudyong pampelikulang complex sa mundo, ang Berlin ay isang lalong sikat na lokasyon para sa mga pandaigdigang paggawa ng pelikula.^[20] Kilala ang lungsod sa mga pagdiriwang, magkakaibang arkitektura, nightlife, kontemporaneong sining at napakataas na kaledad ng pamumuhay.^[21] Mula noong dekada 2000, saksi ang Berlin sa paglitaw ng isang kosmopolitang eksenang entrepreneurship.^[22]

Nagtataglay ang Berlin ng tatlong Pandaigdigang Pamanang Pook: Pulo ng mga Museo, ang mga Palasyo at Liwasan ng Potsdam at Berlin, at ang mga Modernismong Pabahay ng Berlin.^[23] Kabilang sa iba pang mga tanawin ang Tarangkahang Brandeburgo, ang gusaling Reichstag, ang Potsdamer Platz, ang Alaala sa mga Pinaslang na Hudyo ng Europa, ang Alaala ng Pader ng Berlin, ang Galeriya ng Silangang Bahagi, ang Haligi ng Tagumpay sa Berlin, ang Katedral ng Berlin, at ang Toreng Pantelebisyon ng Berlin, ang pinakamataas na estruktura sa Alemanya. Maraming museo, galeriya, aklatan, orkestra, at mga pinagdadausan ng sports ang Berlin. Kabilang dito ang Altes Museum, ang Lumang Pamabansang Galeriya, ang Museong Bode, ang Museo Pergamo, ang Museuong Pangkasaysayang Aleman, ang Museong Hudyo Berlin, ang Museo ng Likas na Kasaysayan, ang Foro Humboldt, ang Aklatang Estatal ng Berlin, ang Opera Estatal ng Berlin, ang Filarmonika ng Berlin, at ang Maraton ng Berlin.

Kasaysayan

Etimolohiya

Matatagpuan ang Berlin sa hilagang-silangan ng Alemanya, silangan ng Ilog Elbe, na dating bumubuo, kasama ang Ilog (Sahon o Turingia) Saale (mula sa kanilang tagpuan sa Barby pataas), ang silangang hangganan ng Kahariang Franco. Habang ang Kahariang Franco ay pangunahing tinitirhan ng mga tribong Aleman tulad ng mga Franco at mga Sahon, ang mga rehiyon sa silangan ng mga ilog sa hangganan ay pinaninirahan ng mga tribong Eslabo. Ito ang dahilan kung bakit karamihan sa mga lungsod at nayon sa hilagang-silangan ng Alemanya ay may mga pangalang may pinagmulang Eslabo (Germania Slavica). Ang mga karaniwang Hermanisadong pangalan ng lugar na hulaping Eslabo na pinagmulan ay -ow, -itz, -vitz, -witz, -itzsch at -in, ang mga unlapi ay Windisch at Wendisch. Ang pangalang Berlin ay nag-ugat sa wika ng mga naninirahan sa Kanlurang Eslabo sa lugar ng Berlin ngayon, at maaaring nauugnay sa Lumang Polabong tangkay na berl- / birl- ("latian").^[24] Dahil ang Ber- sa simula ay parang salitang Aleman na Bär ("oso"), lumilitaw ang isang oso sa eskudo de armas ng lungsod. Kaya ito ay isang halimbawa ng armas parlantes.

Sa labindalawang boro ng Berlin, lima ang may (bahagyang) pangalang may pinagmulang Eslabo: Pankow (pinakamatao), Steglitz-Zehlendorf, Marzahn-Hellersdorf, Treptow-Köpenick, at Spandau (pinangalanang Spandow hanggang 1878). Sa siyamnapu't anim na kapitbahayan nito, dalawampu't dalawa ang may (bahagya) na pangalang may pinagmulang Eslabo: Altglienicke, Alt-Treptow, Britz, Buch, Buckow, Gatow, Karow, Kladow, Köpenick, Lankwitz, Lübars, Marchow, Marzahn, Pankow, Prenzlauer Berg, Rudow, Schmöckwitz, Spandau, Stadtrandsiedlung Malchow, Steglitz, Tegel, at Zehlendorf. Ang kapitbahayan ng Moabit ay may pangalang nagmula sa Pranses, at ang Französisch Buchholz ay ipinangalan sa mga Huguenot.

Ika-12 hanggang ika-16 na siglo

Ang pinakaunang katibayan ng mga pamayanan sa lugar ng Berlin ngayon ay mga labi ng isang pundasyon ng bahay na may petsang 1174, na natagpuan sa mga paghuhukay sa Berlin Mitte,^[25] at isang barakilang kahoy na may petsang humigit-kumulang 1192.^[26] Ang unang nakasulat na mga talaan ng mga bayan sa lugar ng kasalukuyang Berlin ay mula sa huling bahagi ng ika-12 siglo. Ang Spandau ay unang binanggit noong 1197 at Köpenick noong 1209, bagaman ang mga lugar na ito ay hindi sumanib sa Berlin hanggang 1920.^[27] Ang sentrong bahagi ng Berlin ay maaaring masubaybayan pabalik sa dalawang bayan. Ang Cölln sa Fischerinsel ay unang binanggit sa isang dokumento noong 1237, at ang Berlin, sa kabila ng Spree sa tinatawag ngayong Nikolaiviertel, ay tinukoy sa isang dokumento mula 1244.^[26] Ang 1237 ay itinuturing na petsa ng pagkakatatag ng lungsod.^[28] Ang dalawang bayan sa paglipas ng panahon ay nabuo ang malapit na pang-ekonomiya at panlipunang ugnayan, at nakinabang mula sa pangunahing bahagi mismo sa dalawang mahalagang ruta ng kalakalan ng Via Imperii na mula Brujas hanggang Novgorod.^[10] Noong 1307, bumuo sila ng isang alyansa na may isang karaniwang patakarang panlabas, bagaman ang kanilang mga panloob na pangangasiwa ay pinaghihiwalay pa rin.^[29]^[30]

Noong 1415, si Federico I ay naging tagahalal ng Margrabyato ng Brandeburgo, na pinamunuan niya hanggang 1440.^[31] Noong ika-15 siglo, itinatag ng kaniyang mga kahalili ang Berlin-Cölln bilang kabesera ng margabyato, at ang mga sumunod na miyembro ng pamilyang Hohenzollern ay namuno sa Berlin hanggang 1918, una bilang mga tagahalal ng Brandeburgo, pagkatapos ay bilang mga hari ng Prusya, at kalaunan bilang mga emperador ng Alemanya. Noong 1443, sinimulan ni Federico II Ngiping Bakal ang pagtatayo ng isang bagong palasyo ng hari sa kambal na lungsod ng Berlin-Cölln. Ang mga protesta ng mga mamamayan ng bayan laban sa gusali ay nagtapos noong 1448, sa "Indignasyong Berlin" ("Berliner Unwille").^[32]^[33] Hindi naging matagumpay ang protestang ito at nawalan ang mga mamamayan ng marami sa mga pampolitika at pang-ekonomiyang pribilehiyo. Nang matapos ang palasyo ng hari noong 1451, unti-unti itong nagamit. Mula 1470, kasama ang bagong tagahalal na si Alberto III Aquiles, naging bagong tirahan ng hari ang Berlin-Cölln.^[30] Opisyal, ang palasyo ng Berlin-Cölln ay naging permanenteng tirahan ng mga Brandeburgong tagahalal na mga Hohenzollern mula 1486, nang si Juan Ciceron ay maupo sa kapangyarihan.^[34] Gayunpaman, kinailangan ng Berlin-Cölln na talikuran ang katayuan nito bilang isang malayang lungsod Hanseatico. Noong 1539, opisyal na naging Luterano ang mga botante at ang lungsod.^[35]

Ika-17 hanggang ika-19 na siglo

Ang Digmaan ng Tatlumpung Taon sa pagitan ng 1618 at 1648 ay nagwasak sa Berlin. Sangkatlo ng mga bahay nito ang nasira o nawasak, at ang lungsod ay nawalan ng kalahati ng populasyon nito.^[36] Si Federico Guillermo, na kilala bilang "Dakilang Tagahalal", na humalili sa kaniyang ama na si Jorge Guillermo bilang pinuno noong 1640, ay nagpasimula ng isang patakaran ng pagtataguyod ng imigrasyon at pagpaparaya sa relihiyon.^[37] Sa Kautusan ng Potsdam noong 1685, nag-alok si Frederick William ng pagpapakupkop para sa mga Pranses na Huguenot.^[38]

Noong 1700, humigit-kumulang 30 porsiyento ng mga residente ng Berlin ay Pranses, dahil sa imigrasyon ng mga Huguenot.^[39] Marami pang ibang imigrante ang nagmula sa Bohemya, Polonya, at Salzburgo.^[40]

Mula noong 1618, ang Margrabyato ng Brandeburgo ay personal na nakipag-isa sa Dukado ng Prusya. Noong 1701, nabuo ng dalawahang estado ang Kaharian ng Prusya habang si Federico III, Tagahalal ng Brandeburgo, ay kinoronahan ang sarili bilang haring Federico I sa Prusya. Ang Berlin ay naging kabesera ng bagong Kaharian,^[41] pinalitan ang Königsberg. Ito ay isang matagumpay na pagtatangka na isentralisa ang kabesera sa napakalayong estado, at ito ang unang pagkakataon na ang lungsod ay nagsimulang lumago. Noong 1709, pinagsama ang Berlin sa apat na lungsod ng Cölln, Friedrichswerder, Friedrichstadt, at Dorotheenstadt sa ilalim ng pangalang Berlin, "Haupt- und Residenzstadt Berlin".^[29]

Noong 1740, si Federico II, na kilala bilang Federico ang Dakila (1740–1786), ay naluklok sa kapangyarihan.^[42] Sa ilalim ng pamumuno ni Federico II, ang Berlin ay naging sentro ng Kaliwanagan, ngunit saglit ding sinakop noong Digmaan ng Pitong Taon ng hukbong Ruso.^[43] Kasunod ng tagumpay ng Pransiya sa Digmaan ng Ika-apat na Koalisyon, nagmartsa si Napoleon Bonaparte sa Berlin noong 1806, ngunit nagbigay ng nagsasariling pamahalaan sa lungsod.^[44] Noong 1815, ang lungsod ay naging bahagi ng bagong Lalawigan ng Brandeburgo.^[45]

Hinubog ng Rebolusyong Industriyal ang Berlin noong ika-19 na siglo; kapansin-pansing lumawak ang ekonomiya at populasyon ng lungsod, at naging pangunahing sentro ng riles at sentro ng ekonomiya ng Alemanya. Ang mga karagdagang suburb sa lalong madaling panahon ay umunlad at lumaki ang lugar at populasyon ng Berlin. Noong 1861, ang mga kalapit na suburb kasama ang Wedding, Moabit, at ilang iba pa ay isinanib sa Berlin.^[46] Noong 1871, ang Berlin ay naging kabesera ng bagong itinatag na Imperyong Aleman.^[47] Noong 1881, naging distritong lungsod ito na hiwalay sa Brandeburgo.^[48]

Ika-20 hanggang ika-21 siglo

Noong unang bahagi ng ika-20 siglo, ang Berlin ay naging isang matabang lupa para sa kilusang Ekspresyonistang Aleman.^[49] Sa mga larangan tulad ng arkitektura, pagpipinta, at sine ay naimbento ang mga bagong anyo ng artistikong estilo. Sa pagtatapos ng Unang Digmaang Pandaigdig noong 1918, isang republika ang ipinahayag ni Philipp Scheidemann sa gusaling Reichstag. Noong 1920, isinama ng Batas ng Kalakhang Berlin ang dose-dosenang mga suburban na lungsod, nayon, at pagmamay-ari sa paligid ng Berlin sa isang pinalawak na lungsod. Ang batas ay nagpalaki sa lugar ng Berlin mula 66 km² tungo 883 km² (25 tungo 341 sq mi). Halos dumoble ang populasyon, at ang Berlin ay may populasyon na humigit-kumulang apat na milyon. Sa panahong Weimar, ang Berlin ay sumailalim sa kaguluhan sa politika dahil sa kawalan ng katiyakan sa ekonomiya ngunit naging isang kilalang sentro ng Rumaragasang Dekada '20. Naranasan ng metropolis ang kaniyang kapanahunan bilang isang pangunahing kabesera ng mundo at kilala sa mga tungkulin ng pamumuno nito sa agham, teknolohiya, sining, humanidades, pagpaplano ng lungsod, pelikula, mas mataas na edukasyon, pamahalaan, at mga industriya. Si Albert Einstein ay sumikat sa publiko noong mga taon niya sa Berlin, na ginawaran ng Gantimpalang Nobel para sa Pisika noong 1921.

Noong 1933, si Adolf Hitler at ang Partido Nazi ay naluklok sa kapangyarihan. Ang pamamahala ng NSDAP ay nagpabawas sa komunidad ng mga Hudyo ng Berlin mula 160,000 (isang-katlo ng lahat ng mga Hudyo sa bansa) sa humigit-kumulang 80,000 dahil sa pangingibang-bansa sa pagitan ng 1933 at 1939. Pagkatapos ng Kristallnacht noong 1938, libo-libong Hudyo ng lungsod ang ikinulong sa kalapit na kampong piitan ng Sachsenhausen. Simula noong unang bahagi ng 1943, marami ang ipinadala sa mga kampong piitan, gaya ng Auschwitz.^[50] Ang Berlin ay ang pinakamabigat na binomba na lungsod sa kasaysayan. Sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang malaking bahagi ng Berlin ay nawasak sa 1943–45 na reyd sa himpapawid ng mga Alyado at sa 1945 Labanan ng Berlin. Ang mga Alyado ay naghulog ng 67,607 tonelada ng mga bomba sa lungsod, na sinira ang 6,427 ektarya ng tinayuang lugar. Humigit-kumulang 125,000 sibilyan ang napatay.^[51] Matapos ang pagtatapos ng digmaan sa Europa noong Mayo 1945, nakatanggap ang Berlin ng malaking bilang ng mga bakwit mula sa mga lalawigan sa Silangan. Hinati ng mga matagumpay na kapangyarihan ang lungsod sa apat na sektor, na kahalintulad sa mga lugar ng pananakop kung saan hinati ang Alemanya. Ang mga sektor ng Kanluraning Alyado (ang Estados Unidos, Reino Unido, at Pransiya) ay bumuo ng Kanlurang Berlin, habang ang Sobyetikong sektor ang bumuo ng Silangang Berlin.^[52]

Lahat ng apat na Alyado ay nagbahagi ng mga tungkuling pampamahalaan para sa Berlin. Gayunpaman, noong 1948, nang palawigin ng Kanluraning Alyado ang reporma sa pera sa Kanlurang mga sona ng Alemanya sa tatlong kanlurang sektor ng Berlin, ang Unyong Sobyetiko ay nagpataw ng pagharang sa mga daanan patungo at mula sa Kanlurang Berlin, na ganap na nasa loob ng kontrolado ng Sobyetikong teritoryo. Ang pagbangkulong ng Berlin, na isinagawa ng tatlong kanlurang Alyado, ay nagtagumpay sa pagharang na ito sa pamamagitan ng pagbibigay ng pagkain at iba pang mga suplay sa lungsod mula Hunyo 1948 hanggang Mayo 1949.^[53] Noong 1949, itinatag ang Pederal na Republika ng Alemanya sa Kanlurang Alemanya at kalaunan ay isinama ang lahat ng mga sonang Amerikano, Briton, at Pranses, hindi kasama ang mga sona ng tatlong bansang iyon sa Berlin, habang ang Marxista-Leninistang Demokratikong Republikang Aleman ay idineklara sa Silangang Alemanya. Ang Kanlurang Berlin ay opisyal na nanatiling isang sinasakop na lungsod, ngunit ito ay nakahanay sa politika sa Republikang Federal ng Alemanya sa kabila ng heyograpikong paghihiwalay ng Kanlurang Berlin. Ang serbisyo ng himpapawid sa Kanlurang Berlin ay ipinagkaloob lamang sa mga kompanyang panghimpapawid ng mga Amerikano, Briton, at Pranses.

Ang pagkakatatag ng dalawang estadong Aleman ay nagpapataas ng tensiyon sa Digmaang Malamig. Ang Kanlurang Berlin ay napapaligiran ng teritoryo ng Silangang Aleman, at ang Silangang Alemanya ay nagpahayag ng Silangang bahagi bilang kabesera nito, isang hakbang na hindi kinilala ng mga kanluraning kapangyarihan. Kasama sa Silangang Berlin ang karamihan sa sentrong pangkasaysayan ng lungsod. Ang pamahalaang Kanlurang Aleman ay nagsariling nagtatag sa Bonn.^[54] Noong 1961, sinimulan ng Silangang Alemanya na itayo ang Pader ng Berlin sa paligid ng Kanlurang Berlin, at ang mga pangyayari ay umabot sa isang tangke na paghaharap sa Tsekpoint Charlie. Ang Kanlurang Berlin ay de facto na ngayong bahagi ng Kanlurang Alemanya na may natatanging legal na katayuan, habang ang Silangang Berlin ay de facto na bahagi ng Silangang Alemanya. Ibinigay ni John F. Kennedy ang kaniyang talumpating "Ich bin ein Berliner" noong Hunyo 26, 1963, sa harap ng munisipyo ng Schöneberg, na matatagpuan sa kanlurang bahagi ng lungsod, na sinalungguhitan ang suporta ng Estados Unidos para sa Kanlurang Berlin.^[55] Ang Berlin ay ganap na nahati. Bagaman posible para sa mga Kanluranin na dumaan sa kabilang panig sa pamamagitan ng mahigpit na kontroladong mga tsekpoint, para sa karamihan ng mga taga-Silangan, ang paglalakbay sa Kanlurang Berlin o Kanlurang Alemanya ay ipinagbabawal ng pamahalaan ng Silangang Alemanya. Noong 1971, ginagarantiyahan ng isang Kasunduan ng Apat na Kapangyarihan ang pagpunta sa at mula sa Kanlurang Berlin sa pamamagitan ng kotse o tren sa pamamagitan ng Silangang Alemanya.^[56]

Noong 1989, sa pagtatapos ng Digmaang Malamig at panggigipit mula sa populasyon ng Silangang Aleman, ang Pader ng Berlin ay bumagsak noong Nobyembre 9 at kasunod na karamihan ay giniba. Ngayon, pinapanatili ng East Side Gallery ang malaking bahagi ng pader. Noong Oktubre 1990, muling pinagsama ang dalawang bahagi ng Alemanya bilang Republika Federal ng Alemanya, at muling naging lungsod ang Berlin.^[57] Si Walter Momper, ang alkalde ng Kanlurang Berlin, ay naging unang alkalde ng muling pinagsamang lungsod sa pansamantala. Ang mga halalan sa buong lungsod noong Disyembre 1990 ay nagresulta sa unang "lahatang Berlin" na alkalde na nahalal na manungkulan noong Enero 1991, kung saan ang magkahiwalay na opisina ng mga alkalde sa Silangan at Kanlurang Berlin ay magtatapos sa panahong iyon, at si Eberhard Diepgen (isang dating alkalde ng Kanluran Berlin) ang naging unang nahalal na alkalde ng isang muling pinag-isang Berlin.^[58] Noong Hunyo 18, 1994, ang mga sundalo mula sa Estados Unidos, Pransiya, at Britanya ay nagmartsa sa isang parada na bahagi ng mga seremonya upang markahan ang pag-alis ng mga kaalyadong tropang pananakop na nagpapahintulot sa muling pinagsamang Berlin^[59] (ang huling tropang Ruso ay umalis noong Agosto 31, habang ang huling pag-alis ng mga puwersa ng Kanluraning Alyado ay noong Setyembre 8, 1994). Noong Hunyo 20, 1991, bumoto ang Bundestag (Parlamentong Aleman) na ilipat ang luklukan ng kabesera ng Alemanya mula Bonn patungong Berlin, na natapos noong 1999.

Ang repormang pampangasiwaan ng Berlin noong 2001 ay nagsanib ng ilang boro, na binawasan ang kanilang bilang mula 23 hanggang 12.

Noong 2006, isinagawa sa Berlin ang Pangwakas na Pandaigdigang Kopa ng FIFA.

Sa isang pag-atakeng terorista noong 2016 na nauugnay sa ISIL, isang truck ang sadyang inimaneho sa isang palengkeng pam-Pasko sa tabi ng Pang-alaalang Simbahang Kaiser Guillermo, na nag-iwan ng 13 kataong namatay at 55 nasugatan.^[60]^[61]

Binuksan ang Paliparang Berlin Brandeburgo (BER) noong 2020, pagkalipas ng siyam na taon kaysa binalak, kung saan papasok na ang Terminal 1 sa serbisyo sa katapusan ng Oktubre, at ang mga lipad papunta at mula sa Paliparang Tegel ay magtatapos sa Nobyembre.^[62] Dahil sa pagbaba ng bilang ng mga pasahero na nagreresulta mula sa pandemya ng COVID-19, inihayag ang mga plano na pansamantalang isara ang Terminal 5 ng BER, ang dating Paliparang Schönefeld, simula sa Marso 2021 nang hanggang isang taon.^[63] Ang nag-uugnay na linyang U-Bahn U5 mula Alexanderplatz hanggang Hauptbahnhof, kasama ang mga bagong estasyong Rotes Rathaus at Unter den Linden, ay binuksan noong Disyembre 4, 2020, kung saan inaasahang magbubukas ang estasyon ng Museumsinsel U-Bahn sa bandang Marso 2021, na kokompleto sa lahat ng mga bagong gawa sa U5.^[64] Ang isang bahagyang pagbubukas sa pagtatapos ng 2020 na museong Foro Humboldt, na makikita sa muling itinayong Palasyo ng Berlin, na inihayag noong Hunyo, ay ipinagpaliban hanggang Marso 2021.^[65]

Pagtatangka ng pagsasanib ng Berlin-Brandeburgo

Ang legal na batayan para sa pinagsamang estado ng Berlin at Brandeburgo ay iba sa ibang mga panukala sa pagsasanib ng estado. Karaniwan, ang Artikulo 29 ng Batayang Batas ay nagsasaad na ang pagsasanib ng estado ay nangangailangan ng isang pederal na batas.^[66] Gayunpaman, ang isang sugnay na idinagdag sa Batayang Batas noong 1994, Artikulo 118a, ay nagpapahintulot sa Berlin at Brandeburgo na magkaisa nang walang pag-aprubang federal, na nangangailangan ng isang reperendo at ratipikasyon ng mga parlamento ng parehong estado.^[67]

Noong 1996, nagkaroon ng hindi matagumpay na pagtatangka na pag-isahin ang mga estado ng Berlin at Brandeburgo.^[68] Parehong may iisang kasaysayan, diyalekto, at kultura at sa 2020, mayroong mahigit 225,000 residente ng Brandeburgo na namamasahe patungong Berlin. Ang pagsasanib ay nagkaroon ng halos nagkakaisang suporta ng isang malawak na koalisyon ng parehong mga pamahalaan ng estado, mga partidong pampolitika, media, mga asosasyon ng negosyo, mga unyon ng manggagawa, at mga simbahan.^[69] Bagaman bumoto ang Berlin ng pabor sa maliit na palugit, higit sa lahat ay nakabatay sa suporta sa dating Kanlurang Berlin, hindi inaprubahan ng mga botante ng Brandeburgo ang pagsasanib sa malaking palugit. Nabigo ito higit sa lahat dahil sa ayaw ng mga botante ng Brandeburgo na tanggapin ang malaki at lumalaking utang ng publiko sa Berlin at takot na mawala ang pagkakakilanlan at impluwensiya sa kabesera.^[68]

Heograpiya

Topograpiya

Ang Berlin ay nasa hilagang-silangan ng Alemanya, sa isang lugar ng mababang latiang makahoy na may pangunahing patag na topograpiya, bahagi ng malawak na Hilagang Kapatagang Europeo na umaabot mula hilagang Pransiya hanggang kanlurang Rusya. Ang Berliner Urstromtal (isang panahon ng yelo lambak glasyar), sa pagitan ng mababang Talampas ng Barnim sa hilaga at ng Talampas ng Teltow sa timog, ay nabuo sa pamamagitan ng natunaw na tubig na dumadaloy mula sa mga yelo sa dulo ng huling glasyasyong Weichseliense. Ang Spree ay sumusunod sa lambak na ito ngayon. Sa Spandau, isang boro sa kanluran ng Berlin, ang Spree ay umaagos sa ilog Havel, na dumadaloy mula hilaga hanggang timog sa kanlurang Berlin. Ang daloy ng Havel ay mas katulad ng isang hanay ng mga lawa, ang pinakamalaki ay ang Tegeler See at ang Großer Wannsee. Ang isang serye ng mga lawa ay dumadaloy din sa itaas na Spree, na dumadaloy sa Großer Müggelsee sa silangang Berlin.^[70]

Ang malalaking bahagi ng kasalukuyang Berlin ay umaabot sa mababang talampas sa magkabilang panig ng Lambak Spree. Malaking bahagi ng mga boro na Reinickendorf at Pankow ay nasa Talampas ng Barnim, habang ang karamihan sa mga boro ng Charlottenburg-Wilmersdorf, Steglitz-Zehlendorf, Tempelhof-Schöneberg, at Neukölln ay nasa Talampas ng Teltow.

Ang boro ng Spandau ay bahagyang nasa loob ng Lambak Glasyar ng Berlin at bahagyang nasa Kapatagang Nauen, na umaabot sa kanluran ng Berlin. Mula noong 2015, ang mga burol ng Arkenberge sa Pankow sa 122 metro (400 talampakan) taas, ay ang pinakamataas na punto sa Berlin. Sa pamamagitan ng pagtatapon ng mga labi ng konstruksiyon nalampasan nito ang Teufelsberg (120.1 m (394 tal)), na kung saan mismo ay binubuo ng mga durog na bato mula sa mga guho ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.^[71] Ang Müggelberge sa 114.7 114.7 metro (376 talampakan) taas ay ang pinakamataas na natural na punto at ang pinakamababa ay ang Spektesee sa Spandau, sa 28.1 metro (92 talampakan) taas.^[72]

Klima

Ang Berlin ay may klimang pangkaragatan (Köppen: Cfb);^[73] ang silangang bahagi ng lungsod ay may bahagyang impluwensiyang kontinental (Dfb), isa sa mga pagbabago ay ang taunang pag-ulan ayon sa masa ng hangin at ang mas malaking kasaganaan sa isang panahon ng taon.^[74]^[75] Nagtatampok ang ganitong uri ng klima ng katamtamang temperatura ng tag-init ngunit kung minsan ay mainit (para sa pagiging semikontinental) at malamig na taglamig ngunit hindi mahigpit sa halos lahat ng oras.^[76]

Dahil sa mga transisyonal na sonang klima nito, karaniwan ang pagyeyelo sa taglamig, at may mas malaking pagkakaiba sa temperatura sa pagitan ng mga panahon kaysa sa karaniwan para sa maraming klimang pangkaragatan. Higit pa rito, ang Berlin ay inuri bilang isang katamtamang klimang kontinental (Dc) sa ilalim ng iskema ng klima ng Trewartha, gayundin ang mga suburb ng Lungsod ng Bagong York, bagaman inilalagay sila ng sistemang Köppen sa iba't ibang uri.^[77]

Ang mga tag-araw ay mainit-init at kung minsan ay mahalumigmig na may karaniwang mataas na temperatura na 22–25 °C (72–77 °F) at mababa sa 12–14 °C (54–57 °F). Ang mga taglamig ay malamig na may karaniwang mataas na temperatura na 3 °C (37 °F) at mababa sa −2 hanggang 0 °C (28 hanggang 32 °F). Ang tagsibol at taglagas ay karaniwang malamig hanggang banayad. Lumilikha ng mikroklima ang tinayuang bahagi ng Berlin, na may init na iniimbak ng mga gusali at bangketa ng lungsod. Ang mga temperatura ay maaaring 4 °C (7.2 °F) mas mataas sa lungsod kaysa mga nakapaligid na lugar.^[78] Ang taunang pag-ulan ay 570 milimetro (22 pulgada) na may katamtamang pag-ulan sa buong taon. Ang Berlin at ang nakapalibot na estado ng Brandeburgo ay ang pinakamainit at pinakatuyong rehiyon sa Alemanya.^[79] Ang pag-ulan ng niyebe ay pangunahing nangyayari mula Disyembre hanggang Marso.^[80] Ang pinakamainit na buwan sa Berlin ay Hulyo 1834, na may karaniwang temperatura na 23.0 °C (73.4 °F) at ang pinakamalamig ay Enero 1709, na maykaraniwang temperatura na −13.2 °C (8.2 °F).^[81] Ang pinakabasang buwan na naitala ay Hulyo 1907, na may 230 milimetro (9.1 pulgada) ng pag-ulan, samantalang ang pinakamatuyo ay Oktubre 1866, Nobyembre 1902, Oktubre 1908 at Setyembre 1928, lahat ay may 1 milimetro (0.039 pulgada) ng pag-ulan.^[82]

Datos ng klima para sa Berlin (Schönefeld), mga karaniwan noong 1981–2010, mga sukdulan noong 1957–kasalukuyan
Buwan	Ene	Peb	Mar	Abr	May	Hun	Hul	Ago	Set	Okt	Nob	Dis	Taon
Sukdulang taas °S (°P)	15.1 (59.2)	18.0 (64.4)	25.8 (78.4)	30.8 (87.4)	32.7 (90.9)	35.4 (95.7)	37.3 (99.1)	38.0 (100.4)	32.3 (90.1)	27.7 (81.9)	20.4 (68.7)	15.6 (60.1)	38.0 (100.4)
Katamtamang taas °S (°P)	2.8 (37)	4.3 (39.7)	8.7 (47.7)	14.3 (57.7)	19.4 (66.9)	22.0 (71.6)	24.6 (76.3)	24.2 (75.6)	19.3 (66.7)	13.8 (56.8)	7.3 (45.1)	3.3 (37.9)	13.7 (56.7)
Arawang tamtaman °S (°P)	0.1 (32.2)	0.9 (33.6)	4.3 (39.7)	9.0 (48.2)	14.0 (57.2)	16.8 (62.2)	19.1 (66.4)	18.5 (65.3)	14.2 (57.6)	9.4 (48.9)	4.4 (39.9)	1.0 (33.8)	9.3 (48.7)
Katamtamang baba °S (°P)	−2.8 (27)	−2.4 (27.7)	0.4 (32.7)	3.5 (38.3)	8.2 (46.8)	11.2 (52.2)	13.5 (56.3)	13.0 (55.4)	9.6 (49.3)	5.4 (41.7)	1.4 (34.5)	−1.6 (29.1)	5.0 (41)
Sukdulang baba °S (°P)	−25.3 (−13.5)	−22.0 (−7.6)	−16.0 (3.2)	−7.4 (18.7)	−2.8 (27)	1.3 (34.3)	4.9 (40.8)	4.6 (40.3)	−0.9 (30.4)	−7.7 (18.1)	−12.0 (10.4)	−24.0 (−11.2)	−25.3 (−13.5)
Katamtamang presipitasyon mm (pulgada)	37.2 (1.465)	30.1 (1.185)	39.3 (1.547)	33.7 (1.327)	52.6 (2.071)	60.2 (2.37)	52.5 (2.067)	53.0 (2.087)	39.5 (1.555)	32.2 (1.268)	37.8 (1.488)	46.1 (1.815)	515.2 (20.283)
Buwanang tamtaman ng sikat ng araw	57.6	71.5	119.4	191.2	229.6	230.0	232.4	217.3	162.3	114.7	54.9	46.9	1,727.6
Sanggunian: DWD^[83] sa Weather Atlas^[84]

Datos ng klima para sa Berlin (Tempelhof), elevation: 48 metro (157 talampakan), mga karaniwang noong 1971–2000, sukdulan 1878–kasalukuyan
Buwan	Ene	Peb	Mar	Abr	May	Hun	Hul	Ago	Set	Okt	Nob	Dis	Taon
Sukdulang taas °S (°P)	15.5 (59.9)	18.7 (65.7)	24.8 (76.6)	31.3 (88.3)	35.5 (95.9)	38.5 (101.3)	38.1 (100.6)	38.0 (100.4)	34.2 (93.6)	28.1 (82.6)	20.5 (68.9)	16.0 (60.8)	38.5 (101.3)
Katamtamang taas °S (°P)	3.3 (37.9)	5.0 (41)	9.0 (48.2)	15.0 (59)	19.6 (67.3)	22.3 (72.1)	25.0 (77)	24.5 (76.1)	19.3 (66.7)	13.9 (57)	7.7 (45.9)	3.7 (38.7)	14.02 (57.24)
Arawang tamtaman °S (°P)	0.6 (33.1)	1.4 (34.5)	4.8 (40.6)	8.9 (48)	14.3 (57.7)	17.1 (62.8)	19.2 (66.6)	18.9 (66)	14.5 (58.1)	9.7 (49.5)	4.7 (40.5)	2.0 (35.6)	9.67 (49.42)
Katamtamang baba °S (°P)	−1.9 (28.6)	−1.5 (29.3)	1.3 (34.3)	4.2 (39.6)	9.0 (48.2)	12.3 (54.1)	14.3 (57.7)	14.1 (57.4)	10.6 (51.1)	6.4 (43.5)	2.2 (36)	−0.4 (31.3)	5.88 (42.59)
Sukdulang baba °S (°P)	−23.1 (−9.6)	−26.0 (−14.8)	−16.5 (2.3)	−8.1 (17.4)	−4.0 (24.8)	1.5 (34.7)	6.1 (43)	3.5 (38.3)	−1.5 (29.3)	−9.6 (14.7)	−16.0 (3.2)	−20.5 (−4.9)	−26 (−14.8)
Katamtamang presipitasyon mm (pulgada)	42.3 (1.665)	33.3 (1.311)	40.5 (1.594)	37.1 (1.461)	53.8 (2.118)	68.7 (2.705)	55.5 (2.185)	58.2 (2.291)	45.1 (1.776)	37.3 (1.469)	43.6 (1.717)	55.3 (2.177)	570.7 (22.469)
Araw ng katamtamang presipitasyon (≥ 1.0 mm)	10.0	8.0	9.1	7.8	8.9	7.0	7.0	7.0	7.8	7.6	9.6	11.4	101.2
Sanggunian #1: WMO^[85]
Sanggunian #2: KNMI^[86]

Datos ng klima para sa Berlin (Dahlem), 58 metro (190 talampakan), 1961–1990 mga normal, sukdulan 1908–kasalukuyan^{[pananda 2]}
Buwan	Ene	Peb	Mar	Abr	May	Hun	Hul	Ago	Set	Okt	Nob	Dis	Taon
Sukdulang taas °S (°P)	15.2 (59.4)	18.6 (65.5)	25.1 (77.2)	30.9 (87.6)	33.3 (91.9)	36.1 (97)	37.9 (100.2)	37.7 (99.9)	34.2 (93.6)	27.5 (81.5)	19.5 (67.1)	15.7 (60.3)	37.9 (100.2)
Katamtamang taas °S (°P)	1.8 (35.2)	3.5 (38.3)	7.9 (46.2)	13.1 (55.6)	18.6 (65.5)	21.8 (71.2)	23.1 (73.6)	22.8 (73)	18.7 (65.7)	13.3 (55.9)	7.0 (44.6)	3.2 (37.8)	12.9 (55.22)
Arawang tamtaman °S (°P)	−0.4 (31.3)	0.6 (33.1)	4.0 (39.2)	8.4 (47.1)	13.5 (56.3)	16.7 (62.1)	17.9 (64.2)	17.2 (63)	13.5 (56.3)	9.3 (48.7)	4.6 (40.3)	1.2 (34.2)	8.87 (47.98)
Katamtamang baba °S (°P)	−2.9 (26.8)	−2.2 (28)	0.5 (32.9)	3.9 (39)	8.2 (46.8)	11.4 (52.5)	12.9 (55.2)	12.4 (54.3)	9.4 (48.9)	5.9 (42.6)	2.1 (35.8)	−1.1 (30)	5.04 (41.07)
Sukdulang baba °S (°P)	−21.0 (−5.8)	−26.0 (−14.8)	−16.5 (2.3)	−6.7 (19.9)	−2.9 (26.8)	0.8 (33.4)	5.4 (41.7)	4.7 (40.5)	−0.5 (31.1)	−9.6 (14.7)	−16.1 (3)	−20.2 (−4.4)	−26 (−14.8)
Katamtamang presipitasyon mm (pulgada)	43.0 (1.693)	37.0 (1.457)	38.0 (1.496)	42.0 (1.654)	55.0 (2.165)	71.0 (2.795)	53.0 (2.087)	65.0 (2.559)	46.0 (1.811)	36.0 (1.417)	50.0 (1.969)	55.0 (2.165)	591 (23.268)
Araw ng katamtamang presipitasyon (≥ 1.0 mm)	10.0	9.0	8.0	9.0	10.0	10.0	9.0	9.0	9.0	8.0	10.0	11.0	112
Buwanang tamtaman ng sikat ng araw	45.4	72.3	122.0	157.7	221.6	220.9	217.9	210.2	156.3	110.9	52.4	37.4	1,625
Sanggunian #1: NOAA^[88]
Sanggunian #2: Berliner Extremwerte^[89]

Tanawin ng lungsod at arkitektura

Tanawin ng lungsod

Ang kasaysayan ng Berlin ay nag-iwan sa lungsod ng isang polisentrikong pagkakaayos at isang napakaeklektikong hanay ng arkitektura at mga gusali. Ang hitsura ng lungsod ngayon ay higit na nahubog ng pangunahing papel na ginampanan nito sa kasaysayan ng Germany noong ika-20 siglo. Lahat ng pambansang pamahalaan na nakabase sa Berlin – ang Kaharian ng Prusya, ang Ikalawang Imperyong Aleman ng 1871, ang Republikang Weimar, Alemanyang Nazi, Silangang Alemanya, pati na rin ang muling pinagsamang Alemanya – ay nagpasimula ng mga ambisyosong programa sa muling pagtatayo, na ang bawat isa ay nagdaragdag ng sarili nitong natatanging estilo sa arkitektura ng lungsod.

Sinalanta ang Berlin ng mga pagsalakay sa himpapawid, sunog, at labanan sa kalye noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at marami sa mga gusaling nakaligtas sa parehong Silangan at Kanluran ay giniba noong panahon pagkatapos ng digmaan. Karamihan sa demolisyong ito ay pinasimulan ng mga programa sa arkitektura ng munisipyo upang magtayo ng mga bagong distrito ng negosyo o tirahan at ang mga pangunahing arterya. Karamihan sa mga palamuti sa mga gusali bago ang digmaan ay nawasak kasunod ng mga makabagong dogma, at sa parehong mga sistema pagkatapos ng digmaan, gayundin sa muling pinagsamang Berlin, maraming mahahalagang estrukturang pamana ang muling itinayo, kabilang ang Forum Fridericianum kasama ang, Operang Estatal (1955), Palasyo Charlottenburg (1957), ang mga monumental na gusali sa Gendarmenmarkt (dekada '80), ang Kommandantur (2003), at gayundin ang proyekto sa muling pagtatayo ng mga barokong patsada ng Palasyo ng Lungsod. Maraming mga bagong gusali ang naging inspirasyon ng kanilang makasaysayang mga nauna o ang pangkalahatang klasikong estilo ng Berlin, gaya ng Otel Adlon.

Ang mga kumpol ng mga skyscraper o gusaling mataas ay tumaas sa iba't ibang lokasyon: Potsdamer Platz, ang City West, at Alexanderplatz, ang huling dalawa ay naglalarawan sa mga dating sentro ng Silangan at Kanlurang Berlin, na ang una ay kumakatawan sa isang bagong Berlin noong ika-21 siglo, na bumangon mula sa mga guho no-man's land ng Pader ng Berlin. Ang Berlin ay may lima sa nangungunang 50 pinakamataas na gusali sa Alemanya.

Mahigit sa sangkatlo ng sakop ng lungsod ay binubuo ng luntiang espasyo, kakahuyan, at tubig.^[90] Ang pangalawang pinakamalaki at pinakasikat na liwasan ng Berlin, ang Großer Tiergarten, ay matatagpuan sa gitna mismo ng lungsod. Sinasaklaw nito ang isang lugar na 210 ektarya at umaabot mula Zoo ng Bahnhof sa City West o Kanlurang Lungsod hanggang sa Tarangkahang Brandeburgo sa silangan.

Kabilang sa mga tanyag na kalye, ang Unter den Linden at Friedrichstraße ay matatagpuan sa lumang sentro ng lungsod (at kasama sa dating Silangang Berlin). Ang ilan sa pangunahing kalye sa City West ay ang Kurfürstendamm (o pinaikling Ku´damm) at Kantstraße.

Arkitektura

Ang Fernsehturm (toreng pantelebisyon) sa Alexanderplatz sa Mitte ay kabilang sa pinakamataas na estruktura sa Unyong Europeo sa 368 m (1,207 tal). Itinayo noong 1969, makikita ito sa karamihan ng mga sentral na distrito ng Berlin. Ang lungsod ay makikita mula sa 204 metro (669 talampakan) palapag ng pagmamasid. Simula rito, ang Karl-Marx-Allee ay patungo sa silangan, isang abenida na may linya ng mga monumental na gusali ng tirahan, na dinisenyo sa estilong Sosyalismong Klasisismo. Katabi ng lugar na ito ay ang Rotes Rathaus (Bulwagang Panlungsod), na may natatanging pulang-ladrilyong arkitektura nito. Sa harap nito ay ang Neptunbrunnen, isang balong na nagtatampok ng mitolohikong pangkat ng mga Triton, mga personipikasyon ng apat na pangunahing Prusong ilog, at Neptuno sa ibabaw nito.

Ang Tarangkahang Brandeburgo ay isang ikonikong tanawin ng Berlin at Alemanya; ito ay tumatayo bilang isang simbolo ng mga pangyayaring Europeo at ng pagkakaisa at kapayapaan. Ang gusaling Reichstag ay ang tradisyonal na luklukan ng Parlamentong Aleman. Hinubog muli ito ng arkitektrong Briton na si Norman Foster noong dekada '90 at nagtatampok ng salaming simboryo sa ibabaw ng pook ng pagpupulong, na nagbibigay-daan sa libreng pampublikong tanaw sa mga pinagdadausang parlamento at magagandang tanawin ng lungsod.

Ang Galeriyang East Side o Bandang Silangan ay isang open-air o panlabas na eksibisyong sining na direktang ipininta sa mga huling bahagi ng Pader ng Berlin. Ito ang pinakamalaking natitirang ebidensiya ng makasaysayang dibisyon ng lungsod.

Ang Gendarmenmarkt ay isang neoklasikong liwasan sa Berlin, ang pangalan ay nagmula sa punong-tanggapan ng sikat na Gens d'armes regiment na matatagpuan dito noong ika-18 siglo. Dalawang katulad na disenyong katedral ang hangganan nito, ang Französischer Dom kasama ang platapormang pang-obserbasyon nito at ang Deutscher Dom. Ang Konzerthaus (Bulwagang Pangkonsiyerto), tahanan ng Orkestra Sinfonika ng Berlin, ay nakatayo sa pagitan ng dalawang katedral.

Ang Pulo ng mga Museo sa Ilog Spree ay naglalaman ng limang museo na itinayo mula 1830 hanggang 1930 at isang Pandaigdigang Pamanang Pook ng UNESCO. Ang pagpapanumbalik at pagtatayo ng isang pangunahing lagusan sa lahat ng mga museo, pati na rin ang muling pagtatayo ng Stadtschloss ay nagpapatuloy.^[91]^[92] Gayundin sa pulo at sa tabi ng Lustgarten at palasyo ay ang Katedral ng Berlin, ang ambisyosong pagtatangka ni Emperador Guillermo II na lumikha ng Protestanteng karibal sa Basilika ni San Pedro sa Roma. Ang isang malaking kripta ay naglalaman ng mga labi ng ilan sa mga naunang Prusong maharlikang pamilya. Ang Katedral ni Santa Eduvigis ay ang Katoliko Romanong katedral ng Berlin.

Ang Unter den Linden ay isang silangan–kanlurang abenidang nalilinyahan ng mga puno na mula sa Tarangkahang Brandeburgo hanggang sa pook ng dating Berliner Stadtschloss, at dating pangunahing promenada ng Berlin. Maraming Klasikong gusali ang nakahanay sa kalye, at naroon ang bahagi ng Pamantasang Humboldt. Ang Friedrichstraße ay ang maalamat na kalye ng Berlin noong Ginintuang Dekada Beynte. Pinagsasama nito ang mga tradisyon ng ika-20 siglo sa modernong arkitektura ng Berlin ngayon.

Ang Potsdamer Platz ay isang buong kuwarto na binuo mula sa simula pagkatapos bumaba ang Pader.^[93] Sa kanluran ng Potsdamer Platz ay ang Kulturforum, na naglalaman ng Gemäldegalerie, at nasa gilid ng Neue Nationalgalerie at ng Berliner Philharmonie. Ang Alaala sa mga Pinaslang na Hudyo ng Europa, isang alaalang pang-Holokausto, ay nasa hilaga.^[94]

Ang lugar sa paligid ng Hackescher Markt ay tahanan ng mga kulturang moda, na may 'di-mabilang na mga bilihan ng damit, club, bar, at galeriya. Kabilang dito ang Hackesche Höfe, isang kalipunan ng mga gusali sa paligid ng ilang patyo, na muling itinayo noong 1996. Ang kalapit na Bagong Sinagoga ay ang sentro ng kultura ng mga Hudyo.

Ang Straße des 17. Juni, na nagkokonekta sa Tarangkahang Brandeburgo at Ernst-Reuter-Platz, ay nagsisilbing gitnang silangan-kanlurang axis. Ang pangalan nito ay ginugunita ang mga pag-aalsa sa Silangang Berlin noong Hunyo 17, 1953. Humigit-kumulang sa kalahati mula sa Tarangkahang Brandeburgo ay ang Großer Stern, isang isla ng sirkulong trapiko kung saan matatagpuan ang Siegessäule (Haligi ng Tagumpay). Ang monumentong ito, na itinayo upang gunitain ang mga tagumpay ng Prusya, ay inilipat noong 1938–39 mula sa dati nitong posisyon sa harapan ng Reichstag.

Ang Kurfürstendamm ay tahanan ng ilan sa mga mararangyang tindahan ng Berlin kung saan ang Pang-alaalang Simbahan ni Kaiser Guillermo sa silangang dulo nito sa Breitscheidplatz. Ang simbahan ay nawasak noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig at iniwang guho. Ang malapit sa Tauentzienstraße ay ang KaDeWe, na sinasabing pinakamalaking almasen sa kontinental na Europa. Ang Rathaus Schöneberg, kung saan ginawa ni John F. Kennedy ang kaniyang tanyag na talumpating "Ich bin ein Berliner!", ay nasa Tempelhof-Schöneberg.

Kanluran ng sentro, ang Palasyo Bellevue ay ang tirahan ng Pangulo ng Alemanya. Ang Palasyo Charlottenburg, na nasunog noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ay ang pinakamalaking makasaysayang palasyo sa Berlin.

Ang Funkturm Berlin ay isang toreng 150 metro (490 talampakan)lattice o parilya ng radyo sa pook-peryahan o fairground, na itinayo sa pagitan ng 1924 at 1926. Ito ang tanging toreng pang-obserbasyon na nakatayo sa mga insulador at may restawran 55 m (180 tal) at isang larangang pantanaw 126 m (413 tal) sa ibabaw ng lupa, na mapupuntahan ng elebaytor na may bintana.

Ang Oberbaumbrücke sa ibabaw ng ilog Spree ay ang pinakaikonikong tulay ng Berlin, na nag-uugnay sa pinagsama-samang mga boro ng Friedrichshain at Kreuzberg. Nagdadala ito ng mga sasakyan, tao, at linyang U1 ng Berlin U-Bahn. Ang tulay ay nakompleto sa isang estilong ladrilyong gotiko noong 1896, na pinapalitan ang dating kahoy na tulay na may isang pang-itaas na daanan para sa U-Bahn. Ang gitnang bahagi ay giniba noong 1945 upang pigilan ang Pulang Hukbo sa pagtawid. Pagkatapos ng digmaan, ang inayos na tulay ay nagsilbing tsekpoynt at tawiran sa hangganan sa pagitan ng mga sektor ng Sobyetiko at Amerikano, at kalaunan sa pagitan ng Silangan at Kanlurang Berlin. Noong kalagitnaan ng dekada '50, ito ay sarado sa mga sasakyan, at pagkatapos ng pagtatayo ng Pader ng Berlin noong 1961, ang trapiko ng tao ay mahigpit na pinaghigpitan. Kasunod ng muling pag-iisang Aleman, ang gitnang bahagi ay muling itinayo gamit ang isang kuwadrong asero, at ipinagpatuloy ang serbisyo ng U-Bahn noong 1995.

Demograpiya

Sa pagtatapos ng 2018, ang lungsod-estado ng Berlin ay mayroong 3.75 milyong rehistradong naninirahan^[95] sa isang lugar na 891.1 km² (344.1 mi kuw). Ang densidad ng populasyon ng lungsod ay 4,206 na naninirahan bawat km². Ang Berlin ang pinakamataong lungsod sa Unyong Europeo. Noong 2019, ang urbanong sakop ng Berlin ay may humigit-kumulang 4.5 milyong naninirahan. Magmula noong 2019, ang gumaganang urbanong pook ay tahanan ng humigit-kumulang 5.2 milyong tao.^[96] Ang buong kabeserang rehiyon ng Berlin-Brandeburgo ay may populasyon na higit sa 6 milyon sa isang lugar na 30,546 km² (11,794 mi kuw).^[97]

Makasaysayang populasyon
Taon	Pop.	±%
1721	65,300	—
1750	113,289	+73.5%
1800	172,132	+51.9%
1815	197,717	+14.9%
1825	220,277	+11.4%
1840	330,230	+49.9%
1852	438,958	+32.9%
1861	547,571	+24.7%
1871	826,341	+50.9%
1880	1,122,330	+35.8%
1890	1,578,794	+40.7%
1900	1,888,848	+19.6%
1910	2,071,257	+9.7%
1920	3,879,409	+87.3%
1925	4,082,778	+5.2%
1933	4,221,024	+3.4%
1939	4,330,640	+2.6%
1945	3,064,629	−29.2%
1950	3,336,026	+8.9%
1960	3,274,016	−1.9%
1970	3,208,719	−2.0%
1980	3,048,759	−5.0%
1990	3,433,695	+12.6%
2000	3,382,169	−1.5%
2010	3,460,725	+2.3%
2020	3,664,088	+5.9%

Noong 2014, ang lungsod-estado na Berlin ay nagkaroon ng 37,368 buhay na panganak (+6.6%), isang rekord na bilang mula noong 1991. Ang bilang ng mga namatay ay 32,314. Halos 2.0 milyong kabahayan ang binilang sa lungsod. 54 porsiyento ng mga ito ay mga sambahayang iisa ang naninirahan. Mahigit sa 337,000 pamilya na may mga batang wala pang 18 taong gulang ang nanirahan sa Berlin. Noong 2014, ang kabeserang Aleman ay nagrehistro ng dagdag sa paglipat ng humigit-kumulang 40,000 katao.^[98]

Mga nasyonalidad

Ang pambansa at pandaigdigang paglipat sa lungsod ay may mahabang kasaysayan. Noong 1685, pagkatapos ng pagpapawalang-bisa ng Kautusan ng Nantes sa Pransiya, tumugon ang lungsod sa pamamagitan ng Kautusan ng Potsdam, na tinitiyak ang kalayaan sa relihiyon at katayuang walang buwis sa mga Pranses na Huguenot na bakwit sa loob ng sampung taon. Ang Batas ng Kalakhang Berlin noong 1920 ay nagsama ng maraming suburb at nakapalibot na mga lungsod ng Berlin. Binuo nito ang karamihan sa teritoryo na binubuo ng modernong Berlin at pinalaki ang populasyon mula sa 1.9 milyon tungo 4 milyon.

Ang aktibong imigrasyon at asilong pampolitika sa Kanlurang Berlin ay naghudyat ng mga alon ng imigrasyon noong dekada '60 at '70. Ang Berlin ay tahanan ng hindi bababa sa 180,000 residenteng Turko at Turko-Aleman,^[100] na ginagawa itong pinakamalaking komunidad ng mga Turko sa labas ng Turkiya. Noong dekada '90 ang Aussiedlergesetze ay nagbigay-daan sa imigrasyon sa Alemanya ng ilang residente mula sa dating Unyong Sobyetiko. Sa ngayon, ang mga etnikong Aleman mula sa mga bansa ng dating Unyong Sobyetiko ang bumubuo sa pinakamalaking bahagi ng komunidad na nagsasalita ng Ruso.^[101] Ang huling dekada ay nakaranas ng pagdagsa mula sa iba't ibang bansa sa Kanluran at ilang rehiyon sa Africa.^[102] Ang isang bahagi ng mga imigranteng Africano ay nanirahan sa Afrikanisches Viertel.^[103] Ang mga batang Aleman, EU-Europeo, at Israeli ay nanirahan na rin sa lungsod.^[104]

Noong Disyembre 2019, mayroong 777,345 na rehistradong residente ng dayuhang nasyonalidad at dagdag pang 542,975 mamamayang Aleman na may "pinanggalingang imigrante" (Migrationshintergrund, MH),^[105] ibig-sabihin sila o ang isa sa kanilang mga magulang ay nandayuhan sa Alemanya pagkatapos ng 1955. Ang mga dayuhang residente ng Berlin ay nagmula sa mga 190 bansa.^[106] Apatnapu't walong porsiyento ng mga residenteng wala pang 15 taong gulang ay may pinagmulang imigrante. Ang Berlin noong 2009 ay tinatayang mayroong 100,000 hanggang 250,000 hindi rehistradong mga naninirahan.^[107] Ang mga Boro ng Berlin na may malaking bilang ng mga migrante o populasyon na ipinanganak sa ibang bansa ay Mitte, Neukölln, at Friedrichshain-Kreuzberg.^[108]

Mayroong higit sa 20 hindi katutubong komunidad na may populasyong hindi bababa sa 10,000 katao, kabilang ang mga komunidad ng mga Turko, Polako, Ruso, Lebanes, Palestino, Serbio, Italyano, Indiyano, Bosnio, Biyetnames, Amerikano, Rumano, Bulgaro, Croata, Tsino, Austriako, Ukrano, Pranses, Briton, Españo, Israeli, Thai, Irani, Ehipsiyo, at Siryo..

Mga wika

Ang Aleman ay ang opisyal at nangingibabaw na sinasalitang wika sa Berlin. Ito ay isang wikang Kanlurang Aleman na nagmula ang karamihan ng bokabularyo nito mula sa sangay ng Aleman ng pamilya ng wikang Indo-Europeo. Ang Aleman ay isa sa 24 na wika ng Unyong Europeo,^[109] at isa sa tatlong wikang pantrabaho ng Komisyong Europeo.

Ang Berlinerisch o Berlinisch ay hindi isang diyalekto sa lingguwistika. Ito ay sinasalita sa Berlin at sa nakapaligid na kalakhang pook. Nagmula ito sa isang Brandeburges na varyant. Ang diyalekto ay nakikita na ngayon na mas katulad ng isang sosyolekto, higit sa lahat sa pamamagitan ng pagtaas ng imigrasyon at mga uso sa mga edukadong populasyon na magsalita ng karaniwang Aleman sa pang-araw-araw na buhay.

Ang pinakakaraniwang ginagamit na wikang banyaga sa Berlin ay Turko, Polako, Ingles, Persa, Arabe, Italyano, Bulgaro, Ruso, Rumano, Kurdo, Serbo-Croata, Pranses, Español, at Biyentames. Mas madalas na naririnig ang Truko, Arabe, Kurdo, at Serbo-Croata sa kanlurang bahagi dahil sa malalaking komunidad ng Gitnang Silangan at dating Yugoslavia. Ang Polako, Ingles, Ruso, at Biyetnames ay may mas maraming katutubong nagsasalita sa Silangang Berlin.^[110]

Relihiyon

Ayon sa senso noong 2011, humigit-kumulang 37 porsiyento ng populasyon ang nag-ulat na mga miyembro ng isang legal na kinikilalang simbahan o relihiyosong organisasyon. Ang iba ay hindi kabilang sa naturang organisasyon, o walang impormasyong makukuha hinggil sa kanila.^[111]

Ang pinakamalaking relihiyong denominasyon na naitala noong 2010 ay ang Protestanteng rehiyonal na samahang simbahan —ang Ebanghelikong Simbahan ng Berlin-Brandeburgo-Mataas na Lusacia Silesiana (EKBO) —isang nagkakaisang simbahan. Ang EKBO ay miyembro ng Simbahang Ebanghelika sa Alemanya (EKD) at Union Evangelischer Kirchen (UEK). Ayon sa EKBO, ang kanilang kasapian ay umabot sa 18.7 porsiyento ng lokal na populasyon, habang ang Simbahang Katolikong Romano ay mayroong 9.1 porsyento ng mga residenteng nakarehistro bilang mga miyembro nito.^[112] Humigit-kumulang 2.7% ng populasyon ang nakikilala sa iba pang mga denominasyong Kristiyano (karamihan sa Silangang Ortodokso, ngunit iba't ibang mga Protestante rin).^[113] Ayon sa rehistro ng mga residente ng Berlin, noong 2018, 14.9 porsiyento ay miyembro ng Simbahang Ebanghelika, at 8.5 porsiyento ay miyembro ng Simbahang Katolika.^[114] Ang gobyerno ay nagpapanatili ng rehistro ng mga miyembro ng mga simbahang ito para sa mga layunin ng buwis, dahil kinokolekta nito ang buwis sa simbahan sa ngalan ng mga simbahan. Hindi ito nag-iingat ng mga rekord ng mga miyembro ng ibang relihiyosong organisasyon na maaaring mangolekta ng kanilang sariling buwis sa simbahan, sa ganitong paraan.

Noong 2009, humigit-kumulang 249,000 Muslim ang iniulat ng Tanggapan ng Estadistika na mga miyembro ng mga Masjid at Islamikong relihiyosong organisasyon sa Berlin,^[115] habang noong 2016, tinatantiya ng pahayagang Der Tagesspiegel na humigit-kumulang 350,000 Muslim ang nag-obserba ng Ramadan sa Berlin.^[116] Noong 2019, humigit-kumulang 437,000 rehistradong residente, 11.6% ng kabuuan, ang nag-ulat na mayroong pinanggalingan sa paglilipat mula sa isa sa mga estadong Miyembro ng Organisasyon ng Kooperasyong Islamiko.^[117]^[118] Sa pagitan ng 1992 at 2011 halos dumoble ang populasyon ng Muslim.^[119]

Humigit-kumulang 0.9% ng mga Berlines ay kabilang sa ibang mga relihiyon. Sa tinatayang populasyon na 30,000–45,000 na mga residenteng Hudyo,^[120] humigit-kumulang 12,000 ang mga rehistradong miyembro ng mga relihiyosong organisasyon.^[121]

Ang Berlin ay ang luklukan ng Katoliko Romanong arsobispo ng Berlin at ang nahalal na tagapangulo ng EKBO ay pinamagatang obispo ng EKBO. Higit pa rito, ang Berlin ay ang luklukan ng maraming mga Ortodoksong katedral, tulad ng Katedral ni San Boris ang Bautista, isa sa dalawang luklukan ng Bulgarong Ortodokso na Diyosesis ng Kanluran at Gitnang Europa, at ang Katedral ng Muling Pagkabuhay ni Kristo ng Diyosesis ng Berlin (Patriarkado ng Mosku).

Paikot pa kanan mula sa taas pakaliwa: Katedral ng Berlin, Bagong Sinagoga, Moske Şehitli, at Katedral ni Santa Eduvigis

Ang mga mananampalataya ng iba't ibang relihiyon at denominasyon ay nagpapanatili ng maraming lugar ng pagsamba sa Berlin. Ang Malayang Simbahang Ebangheliko-Luterano ay may walong parokya na may iba't ibang laki sa Berlin.^[122] Mayroong 36 na kongregasyong Bautista (sa loob Samahan ng mga Ebanghelikong Malayang Simbahang Kongregasyon sa Alemanya), 29 Bagong Apostolikong Simbahan, 15 Nagkakaisang Metodista na simbahan, walong Malayang Ebanghelika na Kongregasyon, apat na Simbahan ni Kristo, Siyentipiko (una, iklawa, ikatlo, at ikalabing-anim), anim mga kongregasyon ng Ang Simbahan ni Jesucristo ng mga Banal sa mga Huling Araw, isang Lumang Simbahan, at isang Anglicanong simbahan sa Berlin. Ang Berlin ay may higit sa 80 moske,^[123] sampung sinagoga,^[124] at dalawang templong Budista.

Gobyerno at politika

Estadong lungsod

Mula noong muling pag-iisa noong Oktubre 3, 1990, ang Berlin ay isa sa tatlong estadong lungsod sa Alemanya na kabilang sa kasalukuyang 16 na estado ng Alemanya. Ang Kapulungan ng mga Kinatawan (Abgeordnetenhaus) ay kumakatawan bilang parlamento ng lungsod at estado, na mayroong 141 na luklukan. Ang ehekutibong tanggapan ng Berlin ay ang Senado ng Berlin (Senat von Berlin). Binubuo ang Senado ng Namamahalang Alkalde (Regierender Bürgermeister), at hanggang sampung senador na may hawak na ministerong posisyon, dalawa sa kanila ang may hawak na titulong "Alkalde" (Bürgermeister) bilang kinatawan ng Namamahalang Alkalde.^[125] Ang kabuuang taunang badyet ng estado ng Berlin noong 2015 ay lumampas sa €24.5 ($30.0) bilyon kabilang ang surplus sa badyet na €205 ($240) milyon.^[126] Ang estado ay nagmamay-ari ng malawak na pag-aari, kabilang ang mga gusaling pang-administratibo at pamahalaan, mga kompanya ng real estate, pati na rin ang mga stake sa Estadio Olimpiko, mga paliguan, mga kompanya ng pabahay, at maraming mga pampublikong negosyo at mga subsidiyaryo na kompanya.^[127]^[128]

Hawak ng Partido Sosyo-Demokratiko (Sozialdemokratische Partei Deutschlands o SPD) at ng Kaliwa (Die Linke) ang pamahalaang lungsod pagkatapos ng halalang estatal noong 2001 at nanalo ng isa pang termino sa halalang estatal noong 2006.^[129] Mula noong halalang estatal noong 2016, nagkaroon ng koalisyon sa pagitan ng Partido Sosyo-Demokratiko, mga Lunti, at Kaliwa.

Ang Namumunong Alkalde ay magkasabay na Panginoong Alkalde ng Lungsod ng Berlin (Oberbürgermeister der Stadt) at Ministro na Pangulo ng Estado ng Berlin (Ministerpräsident des Bundeslandes). Ang tanggapan ng Namamahalang Alkalde ay nasa Rotes Rathaus (Pulang Munisipyo). Mula noong 2014 ang tanggapang ito ay hawak ni Michael Müller ng mga Sosyo-Demokratiko.

Mga boro

Ang Berlin ay nahahati sa 12 boro o distrito (Bezirke). Ang bawat boro ay may ilang mga subdistrito o mga kapitbahayan (Ortsteile), na nag-ugat sa mas matatandang munisipalidad na nauna sa pagbuo ng Kalakhang Berlin noong Oktubre 1, 1920. Ang mga subdistritong ito ay naging urbanisado at isinama sa lungsod nang maglaon. Maraming residente ang lubos na nakikilala sa kanilang mga kapitbahayan, na kolokyal na tinatawag na Kiez. Sa kasalukuyan, ang Berlin ay binubuo ng 96 na mga subdistrito, na karaniwang binubuo ng ilang mas maliliit na pook residensiyal o kuwarto.

Ang bawat boro ay pinamamahalaan ng isang sangguniang pamboro (Bezirksamt) na binubuo ng limang konsehal (Bezirksstadträte) kasama ang alkalde ng boro (Bezirksbürgermeister). Ang konseho ay inihahalal ng asamblea ng boro (Bezirksverordnetenversammlung). Gayunpaman, ang mga indibidwal na boro ay hindi mga independiyenteng munisipalidad, ngunit nasa ilalim ng Senado ng Berlin. Ang mga alkalde ng boro ay bumubuo sa konseho ng mga alkalde (Rat der Bürgermeister), na pinamumunuan ng Namamahalang Alkalde ng lungsod at nagpapayo sa Senado. Ang mga kapitbahayan ay walang mga lokal na katawan ng pamahalaan.

Kakambal na bayan – mga kinakapatid na lungsod

Ang Berlin ay nagpapanatili ng opisyal na pakikipagsosyo sa 17 lungsod.^[130] Ang pagkakambal ng lungsod sa pagitan ng Berlin at iba pang mga lungsod ay nagsimula sa kapatid nitong lungsod na Los Angeles noong 1967. Kinansela ang mga pagsosyo ng Silangang Berlin sa panahon ng muling pag-iisa ng Alemanya ngunit kalaunan ay bahagyang muling itinatag. Ang mga pakikipagsosyo ng Kanlurang Berlin ay dati nang pinaghihigpitan sa antas ng boro. Noong panahon ng Digmaang Malamig, ang mga partnership ay sumasalamin sa iba't ibang hanayan ng kapangyarihan, kung saan ang Kanlurang Berlin ay nakikipagsosyo sa mga kabesera sa Kanluraning Mundo at Silangang Berlin na karamihan ay nakikipagsosyo sa mga lungsod mula sa Pakto ng Varsovia at mga kaalyado nito.

Mayroong ilang magkasanib na proyekto sa maraming iba pang mga lungsod, tulad ng Beirut, Belgrade, São Paulo, Copenhague, Helsinki, Amsterdam, Johannesburg, Mumbai, Oslo, Hanoi, Shanghai, Seoul, Sofia, Sydney, Lungsod ng New York, at Viena. Lumalahok ang Berlin sa mga pandaigdigang asosasyon ng lungsod gaya ng Samahan ng mga Kabesera ng Unyong Europeo, Eurocities, Ugnayan ng mga mga Europeong Lungsod ng Kultura, Metropolis, Pagpupulong Kumperensiya ng mga Pangunahing Lungsod ng Mundo, at Kumperensiya ng mga Kabeserang Lungsod ng Mundo.

Ang Berlin ay kakambal sa:^[130]

Los Angeles, Estados Unidos (1967)
Madrid, España (1988)
Istanbul, Turkiya (1989)
Varsovia Polonya (1991)
Mosku, Rusya (1991)
Bruselas, Belhika (1992)
Budapest, Unggarya (1992)
Tashkent, Uzbekistan (1993)
Lungsod Mehiko, Mehiko (1993)
Jakarta, Indonesia (1993)
Beijing, Tsina (1994)
Tokyo, Hapon (1994)
Buenos Aires, Arhentina (1994)
Praga, Republikang Tseko (1995)
Windhoek, Namibia (2000)
Londres, Nagkakaisang Kaharian (2000)
Kyiv, Ukranya (2023)

Mula noong 1987, ang Berlin ay mayroon ding opisyal na pakikipagsosyo sa Paris, Pransiya. Ang bawat boro ng Berlin ay nagtatag din ng sarili nitong kambal na bayan. Halimbawa, ang borough ng Friedrichshain-Kreuzberg ay may pagsosyo sa Israeling lungsod ng Kiryat Yam.^[131]

Kabiserang lungsod

Ang Berlin ay ang kabisera ng Pederal na Republika ng Alemanya. Ang Pangulo ng Alemanya, na ang mga tungkulin ay higit sa lahat panseremonya sa ilalim ng saligang batas ng Alemanya, ay may opisyal na tirahan sa Palasyo ng Bellevue.^[132] Ang Berlin ay ang luklukan ng Kansilyer ng Alemanya (Bundeskanzler), na nakalagay sa gusali ng Kansilyeriya, ang Bundeskanzleramt. Sa tapat ng Kansilyeriya ay ang Bundestag, ang Parlamento ng Alemanya, na nakalagay sa inayos na gusali ng Reichstag mula nang ilipat ang pamahalaan sa Berlin noong 1998. Ang Bundesrat ("pederal na konseho", na gumaganap sa tungkulin ng mataas na kapulungan) ay ang kinatawan ng 16 na bumubuong estado (Länder) ng Alemanya at may luklukan sa dating Kapulungan ng mga Panginoon ng Prusya. Ang kabuuang taunang pederal na badyet na pinamamahalaan ng pamahalaan ng Alemanya ay humigit sa €310 ($375) bilyon noong 2013^[133] at lumago sa higit sa €524 ($606) bilyon noong 2026.^[134]

Ang paglipat ng pederal na pamahalaan at Bundestag sa Berlin ay halos natapos noong 1999. Gayunpaman, ang ilang mga ministeryo, pati na rin ang ilang maliliit na departamento, ay nanatili sa pederal na lungsod ng Bonn, ang dating kabisera ng Kanlurang Alemanya. Patuloy ang mga talakayan tungkol sa paglipat ng mga natitirang ministeryo at departamento sa Berlin.^[135]

Ang Pederal na Tanggapan ng Ugnayang Panlabas at ang mga ministeryo at departamento ng Tanggulan, Katarungan at Proteksiyon ng Mamimili, Pananalapi, Ugnayang Panloob, Ugnayang Pang-ekonomiya at Enerhiya, Paggawa at Ugnayang Panlipunan, Ugnayang Pampamilya, Mga Nakatatandang Mamamayan, Kababaihan at Kabataan, Kapaligiran, Konserbasyon ng Kalikasan at Kaligtasang Nukleyar, Pagkain at Agrikultura, Pakikipagtulungang Pang-ekonomiya at Pag-unlad, Kalusugan, Transportasyon at Imprastrakturang Digital, at Edukasyon at Pananaliksik ay nakabase sa kabisera.

Ekonomiya

Ang Berlin ay isang UNESCO "City of Design" (o Disenyo ng Lungsod) at kinikilala para sa mga malikhaing industriya nito at ekosistemang startup o kompanyang nagsisimula.

Noong 2018, ang GDP ng Berlin ay umabot sa €147 bilyon, isang pagtaas ng 3.1% kumpara sa nakaraang taon. Ang ekonomiya ng Berlin ay pinangungunahan ng sektor ng serbisyo, na may humigit-kumulang 84% ng lahat ng kompanya na nagnenegosyo sa mga serbisyo. Noong 2015, ang kabuuang lakas-paggawa sa Berlin ay 1.85 milyon. Ang bahagdan ng walang trabaho ay umabot sa 24 na taon na mababang noong Nobyembre 2015 at tumayo sa 10.0%.^[137] Mula 2012 hanggang 2015, ang Berlin, bilang isang estado ng Aleman, ay may pinakamataas na taunang bahagdan ng paglago ng trabaho. Humigit-kumulang 130,000 trabaho ang naidagdag sa panahong ito.^[138]

Kabilang sa mahahalagang sektor ng ekonomiya sa Berlin ang mga agham pambuhay, transportasyon, impormasyon at mga teknolohiya sa komunikasyon, media at musika, pananalastas at disenyo, biyoteknolohiya, mga serbisyong pangkapaligiran, konstruksiyon, e-komersiyo, retail, negosyo sa hotel, at inhinyeriyang medikal.^[139]

Ang pananaliksik at pag-unlad ay may kahalagahang pang-ekonomiya para sa lungsod.^[140] Maraming malalaking korporasyon tulad ng Volkswagen, Pfizer, at SAP ang nagpapatakbo ng mga laboratoryong pang-inobasyon sa lungsod.^[141] Ang Science and Business Park sa Adlershof ay ang pinakamalaking parke ng teknolohiya sa Alemanya na sinusukat ng kita.^[142] Sa loob ng Eurosona, ang Berlin ay naging sentro para sa paglipat ng negosyo at pandaigdigang pamumuhunan.^[143]^[144]

Taon^[145]	Bahagdan ng walang trabaho (%)
2000	15.8
2001	16.1
2002	16.9
2003	18.1
2004	17.7
2005	19.0
2006	17.5
2007	15.5
2008	13.8
2009	14.0
2010	13.6
2011	13.3
2012	12.3
2013	11.7
2014	11.1
2015	10.7
2016	9.8
2017	9.0
2018	8.1
2019	7.8

Turismo at mga kumbensyon

Noong 2014, may 788 otel ang Berlin na may 134,399 kama.^[146] Nagtala ang lungsod ng 28.7 milyong pananatili sa otel at 11.9 milyong bisita ng otel noong 2014.^[146] Mahigit dalawang ulit na lumaki ang bilang ng mga turista sa nakalipas na sampung taon, at naging ikatlong pinakabinibisitang destinasyon ng lungsod sa Europa ang Berlin. Kabilang sa mga pinakabinibisitang lugar sa Berlin ang: Potsdamer Platz, Brandenburger Tor, pader ng Berlin, Alexanderplatz, Museumsinsel, Fernsehturm, East-Side Gallery, Schloss-Charlottenburg, Zoologischer Garten, Siegessäule, Gedenkstätte Berliner Mauer, Mauerpark, Harding Botaniko, Französischer Dom, Deutscher Dom at Holocaust-Mahnmal. Ang pinakamalalaking pangkat ng mga bisita ay mula sa Alemanya, Reyno Unido, Olanda, Italya, Espanya at Estados Unidos.^[147]

Ayon sa datos ng International Congress and Convention Association o Asosasyong Kongreso at Kumbensyong Pandaigdigan noong 2015, naging nangungunang tagapag-ayos ng mga kumperensiya sa buong mundo ang Berlin, na nagdaos ng 195 pandaigdigang pagpupulong.^[148] Ginaganap ang ilan sa mga kaganapang pangkongreso na ito sa mga lugar tulad ng CityCube Berlin o Berlin Congress Center (bcc).

Ang Messe Berlin (kilala rin bilang Berlin ExpoCenter City) ang pangunahing kompanya sa lungsod na nag-oorganisa ng mga kombensiyon. Sumasaklaw sa mahigit 160,000 metro kuwadrado ang pangunahing lugar nitong eksibisyon. Taunang ginaganap sa lungsod ang ilang malalaking perya pangkalakalan, tulad ng peryang pangkonsumer na elektronika na IFA, kung saan unang ipinakilala sa publiko ang unang praktikal na teyp pangrekord at ang unang ganap na elektronikong sistema ng telebisyon, ang Palabas Panghimpapawid ng ILA Berlin, ang Isang Linggo ng Moda sa Berlin (kabilang ang Premium Berlin at Panorama Berlin), ang Isang Linggong Berde, ang Fruit Logistica, ang perya sa transportasyon na InnoTrans, ang perya sa turismo na ITB, at ang perya para sa libangang pang-adulto at erotika na Venus. Nakakaakit ang mga ito ng malaking bilang ng mga bisitang pangnegosyo.

Isang Linggo ng Moda sa Berlin

Ang IFA ay isa sa nangungunang palabas pangkalakalan sa Europa para sa mga elektronikong pang-konsyumer.

Mga malikhaing industriya

Ang industriya ng malikhaing sining at libangan ay mahalagang bahagi ng ekonomiya ng Berlin. Kabilang sa sektor ang musika, pelikula, pagpapatalastas, arkitektura, sining, disenyo, moda, sining ng pagtatanghal, paglilimbag, pananaliksik at pagpapaunlad, software,^[150] telebisyon, radyo, at mga larong bidyo.

Noong 2014, humigit-kumulang 30,500 malikhaing kompanya ang nagpatakbo sa metropolitanong rehiyon ng Berlin-Brandenburg, na karamihan ay maliliit at katamtamang laking negosyo. Nakalikha ang mga ito ng €15.6 bilyong kita at 6% ng kabuuang pribadong benta sa ekonomiya. Lumago ang industriya ng kultura mula 2009 hanggang 2014 sa karaniwang bilis na 5.5% bawat taon.^[151]

Mahalagang sentro ang Berlin para sa industriya ng pelikulang Europeo at Aleman.^[152] Tahanan ito ng mahigit 1,000 kompanya ng produksiyon ng pelikula at telebisyon at 270 sinehan, at humigit-kumulang 300 pambansa at pandaigdigang koproduksiyon ang kinukunan sa rehiyon bawat taon. Ang makasaysayang Babelsberg Studios at ang kompanya ng produksiyon na UFA ay nasa katabing Potsdam. Tahanan din ang lungsod ng Deutsche Filmakademie (Akademya ng Pelikulang Aleman), na itinatag noong 2003, at ng Akademyang Pelikulang Europeo, na itinatag noong 1988.

Midya

Maraming tagapaglathala ng magasin, pahayagan, aklat, at mga publikasyong pang-agham o akademiko, pati na ang kanilang mga kaugnay na industriya ng serbisyo, ay nakabase sa Berlin. Bukod dito, humigit-kumulang 20 ahensiya ng balita, mahigit 90 pahayagang rehiyonal na araw-araw na inilalathala at kanilang mga websayt, gayundin ang mga tanggapan sa Berlin ng mahigit 22 pambansang publikasyon gaya ng Der Spiegel at Die Zeit, ang nagpapatibay sa posisyon ng kabisera bilang sentro ng Alemanya para sa mga maimpluwensiyang talakayan.

Ang Berlin ang pangunahing lokasyon ng ilang internasyonal at rehiyonal na estasyon ng telebisyon at radyo.^[153] Ang pampublikong tagapagbalita na RBB ay may punong-tanggapan sa Berlin, gayundin ang mga komersiyal na tagapagbalita na MTV Europe at Welt. Ang internasyonal na pampublikong tagapagbalita ng Alemanya na Deutsche Welle ay may yunit ng produksiyon ng telebisyon sa Berlin, at karamihan sa mga pambansang tagapagbalita ng Alemanya ay may istudiyo sa lungsod, kabilang ang ZDF at RTL.

Pinakamaraming pahayagang araw-araw sa Alemanya ang Berlin, na may maraming lokal na broadsheet (Berliner Morgenpost, Berliner Zeitung, Der Tagesspiegel) at tatlong pangunahing tabloid, pati na rin ang mga pambansang pahayagang araw-araw na may iba't ibang laki at magkakaibang pampolitikang pagkakaugnay, gaya ng Die Welt, Neues Deutschland, at Die Tageszeitung.

Tahanan din ang Berlin ng ilang pangunahing tagapaglathalang Aleman, kabilang ang Walter de Gruyter, Springer, Suhrkamp, at Cornelsen.

Kalidad ng buhay

Sa isang sarbey ng Komisyong Europeo noong 2023, 86% ng mga rumesponde sa Berlin ang nasiyahan sa lungsod bilang lugar na tirahan. Natuklasan din ng sarbey na 83% ang nasiyahan sa kanilang personal na kalagayan sa trabaho.^[154]

Sa Global Power City Index (Pandaigdigang Indeks ng Lungsod ng Kapangyarihan) noong 2025, ikaapat ang Berlin sa kategorya ng kakayahang tirhan sa 48 lungsod. Saklaw ng kategoryang ito ang mga kondisyon sa pagtatrabaho, gastos sa pamumuhay, kaligtasan, kalusugan at kagalingan, pati na ang pagkuha sa mga pang-araw-araw na serbisyo at pasilidad.^[155]

Natuklasan sa Social Report (Ulat Panlipunan) ng Berlin noong 2025, na sumasaklaw sa mga pagbabago hanggang 2023, na humigit-kumulang 20% ng mga residente ang nanganganib na makaranas ng kahirapan. Natuklasan din nito na katulad na proporsiyon ng mga sambahayan ang gumagastos ng hindi bababa sa 40% ng kanilang kita sa upa at mga kaugnay na singil.^[156]

Transportasyon

Mga paliparan

Ang Paliparang Berlin Brandeburgo (BER) ay isang pandaigdigang paliparan sa Schönefeld, Brandeburgo, na matatagpuan kaagad sa labas ng timog-silangang hangganan ng Berlin. Nagsimula ang konstruksiyon noong 2006, at binuksan ang paliparan noong Oktubre 2020 matapos ang malawakang mga pagkaantala at paglagpas sa itinakdang gastusin. Pinagsama nito sa isang lugar ang komersiyal na trapiko sa himpapawid mula sa Paliparang Berlin Tegel at Paliparang Berlin Schönefeld.^[157]^[158]

Noong 2025, 26.1 milyong pasahero ang pinagsilbihan ng BER, kaya ito ang ikatlong pinakaabalang paliparan sa Alemanya.^[159] Maaari pang palawakin ang paliparan upang makapagsilbi ng hanggang 55 milyong pasahero bawat taon pagsapit ng 2040.^[160] Ang istasyong Paliparang BER, na matatagpuan sa ilalim ng Terminal 1, ay pinaglilingkuran ng Berlin S-Bahn, mga panrehiyon at malalayuang tren, at ng Airport Express (FEX). Mula Disyembre 2025, nag-uugnay ang FEX sa paliparan at Berlin Hauptbahnhof sa humigit-kumulang 23 minuto.^[161]

Hanggang sa pagsasara nito noong 2008, pinagsilbihan din ang Berlin ng Paliparang Tempelhof. Ang dating paliparan nito ay binuksan bilang pampublikong liwasan na Tempelhofer Feld noong 2010.^[162]

Mga lansangan

Nagbibigay ang imprastraktura ng transportasyon ng Berlin ng iba't ibang paraan ng paglalakbay sa lungsod.

May kabuuang 979 tulay na tumatawid sa 197 km (122 milya) ng mga daluyan ng tubig sa loob ng lungsod. May kabuuang 5,422 km (3,369 milya) ang mga lansangan ng Berlin, kung saan 77 km (48 milya) ang mga langsangang-bayan na kilala bilang Autobahn. Noong 2013, 1.344 milyong sasakyang de-motor lamang ang nakarehistro sa lungsod. Sa 377 sasakyan sa bawat 1,000 residente noong 2013 (570 sa bawat 1,000 sa Alemanya), ang Berlin, bilang isang pandaigdigang lungsod sa Kanluran, ay kabilang sa mga lungsod na may pinakamababang bilang ng sasakyan bawat tao.

Mga riles

Direktang nag-uugnay ang mga linya ng tren para sa malalayong distansiya ng Berlin sa lahat ng pangunahing lungsod ng Alemanya. Nagbibigay naman ang mga panrehiyong linya ng tren ng Verkehrsverbund Berlin-Brandeburgo ng pagpunta sa Brandeburgo at sa Dagat Baltiko. Ang Berlin Hauptbahnhof (Pangunahing Istasyon ng Berlin) ang pinakamalaking estasyong riles sa Europa na may magkahiwalay na antas para sa mga riles. Pinatatakbo ng Deutsche Bahn ang mabilis na tren na Intercity-Express (ICE) patungo sa mga destinasyon sa loob ng bansa, kabilang ang Hamburgo, Munich, Colonia, Stuttgart, at Frankfurt am Main.

Transportasyong pantubig

Tinatawid ng mga ilog na Spree at Havel ang Berlin. Walang madalas na koneksiyon ng pampasaherong sasakyang pantubig papunta at palabas ng Berlin. Ang pinakamalaking daungan sa loob ng lupain ng Berlin, ang Westhafen, ay matatagpuan sa distrito ng Moabit. Isa itong lugar para sa paglilipat at pag-iimbak ng mga kargamento para sa sasakyang pandagat sa mga ilog at kanal, at patuloy na lumalaki ang kahalagahan nito.^[163]

Mga bus na interurbano

Dumarami ang mga serbisyo ng bus na interurbano (o intercity) na bumibiyahe papunta at mula sa Berlin. May mahigit 10 istasyon^[164] ang lungsod ng Berlin na pinagsisilbihan ng mga bus patungo sa iba't ibang destinasyon sa buong Berlin. Ang mga destinasyon sa Alemanya at Europa ay konektado sa pamamagitan ng palitan ng mga bus na interurbanong na Zentraler Omnibusbahnhof Berlin.

Pampublikong transportasyon sa lungsod

Ang Berliner Verkehrsbetriebe (BVG) at ang kumpanyang pag-aari ng estado ng Alemanya na Deutsche Bahn (DB) ay nangangasiwa ng ilang malawak na sistema ng pampublikong transportasyon sa lungsod.^[165]

Sistema	Mga istasyon / Linya / Haba ng network	Taunang bilang ng pasahero	Tagapag-opera / Mga tala
S-Bahn	166 / 16 / 331 km (206 mi)	431,000,000 (2016)	DB / Pangunahing nasa ibabaw ng lupa na sistema ng riles para sa mabilis na transportasyon, na may mga hintuan sa mga karatig-lungsod
U-Bahn	173 / 9 / 146 km (91 mi)	563,000,000 (2017)	BVG / Pangunahing nasa ilalim ng lupa na sistema ng riles / 24-oras na serbisyo tuwing katapusan ng linggo
Tram	404 / 22 / 194 km (121 mi)	197,000,000 (2017)	BVG / Pangunahing naglilingkod sa mga distrito sa silangang bahagi
Bus	3,227 / 198 / 1,675 km (1,041 mi)	440,000,000 (2017)	BVG / Malawak na serbisyo sa lahat ng distrito / 62 linya sa gabi
Ferry	6 na linya		BVG / Mga ferry o lantsang pantawid para sa transportasyon gayundin para sa paglilibang

Mahaba at masalimuot ang kasaysayan ng pampublikong transportasyon sa Berlin dahil sa paghahati ng lungsod noong ika-20 dantaon, kung kailan walang serbisyong nag-uugnay sa paglalakbay sa pagitan ng dalawang bahagi nito. Mula noong 1989, malawakan nang napaunlad ang network ng transportasyon. Gayunman, mayroon pa rin itong mga tren mula sa unang bahagi ng ika-20 dantaon, gaya ng U1.^[166]

Pagbibisikleta

Kilala ang Berlin sa lubhang maunlad nitong sistema ng mga daanan ng bisikleta.^[167] Tinatayang may 710 bisikleta sa bawat 1,000 residente sa Berlin. Tinatayang 500,000 siklista bawat araw ang bumubuo sa 13% ng kabuuang trapiko noong 2010.^[168]

May access ang mga siklista sa Berlin sa 620 km ng mga daanan ng bisikleta, kabilang ang humigit-kumulang 150 km ng mga ipinag-uutos na daanan ng bisikleta, 190 km ng mga rutang pambisikleta na wala sa mga kalsada, 60 km ng mga linya ng bisikleta sa mga kalsada, 70 km ng mga pinagsasaluhang linya ng bus na maaari ring gamitin ng mga siklista, 100 km ng pinagsasaluhang daanan ng mga naglalakad at bisikleta,^[169] at 50 km ng mga markadong linya ng bisikleta sa gilid ng mga kalsada o bangketa. Pinahihintulutan ang mga siklista na isakay ang kanilang mga bisikleta sa mga tren ng Regionalbahn (RE), S-Bahn at U-Bahn, sa mga tram, at sa mga bus na bumibiyahe sa gabi kung bibili sila ng tiket para sa bisikleta.^[170]

Mga taksi

Ang mga taksi sa Berlin ay dilaw o murang-kayumanggi.^[171] Noong 2024, humigit-kumulang 8,000 taksi ang nasa serbisyo. Tulad sa malaking bahagi ng Europa, ang mga serbisyo ng ibinabahaging taksi na nakabatay sa app ay magagamit subalit limitado.^[172]

Enerhiya

Karamihan sa kuryenteng nalilikha sa Berlin ay nagmumula sa mga planta ng pinagsamang produksiyon ng init at kuryente (CHP), na nagtustos din sa mga network ng pampook na pagpapa-init ng lungsod. Netong tagapag-angkat ng kuryente ang Berlin at kumukuha ito ng kuryente mula sa kalapit na Brandeburgo, lalo na tuwing tag-araw kung kailan binabawasan ng mga lokal na planta ng CHP ang kanilang produksiyon.^[173]

Ang linyang kuryente na Berlin 380-kV, na tumatawid sa lungsod mula Spandau hanggang Marzahn, ay bumubuo ng mahalagang bahagi ng network ng transmisyon ng lungsod.^[174] Ang pagkakakonekta nito sa panrehiyong grid noong 1994 ang nagtapos sa operasyon ng West Berlin bilang isang hiwalay na sistemang elektrikal.^[175]

Ang BEW Berliner Energie und Wärme, na pag-aari ng estado ng Berlin mula noong 2024, ay nagpapatakbo ng ilang pangunahing planta ng CHP at ng pinakamalaking network ng pampook na pagpapa-init sa lungsod, na nagtutustos sa humigit-kumulang isang katlo ng mga sambahayan sa Berlin.^[176] Kabilang sa pinakamalalaki nitong planta ang pinapagana ng karbon na istasyong elektrikal ng Reuter West at ang natural gas-fired na istasyong elektrikal ng Berlin-Mitte.^[177]

Lumalaki ang produksiyon ng kuryente mula sa mga nababagong pinagkukunan ng enerhiya sa lungsod, lalo na dahil sa potoboltaiko. Pagsapit ng katapusan ng 2025, mayroon nang 55,861 potoboltaikong instalasyon ang Berlin na may pinagsamang kapasidad na 487 MWp. Tinatayang 438 GWh ang taunang produksiyon ng mga ito, na katumbas ng humigit-kumulang 6% ng kabuuang produksiyon ng kuryente ng Berlin.^[178]

Inaatasan ng batas pangklima ng Berlin ang Senado na magsikap para sa unti-unting pag-aalis ng batong karbon pagsapit ng 2030.^[179]

Kalusugan

Mahaba ang kasaysayan ng Berlin sa mga tuklas sa medisina at mga inobasyon sa teknolohiyang medikal.^[180] Malaki ang naging impluwensiya ng mga siyentista mula sa Berlin sa makabagong kasaysayan ng medisina. Si Rudolf Virchow ang nagtatag ng patolohiyang selular, samantalang bumuo si Robert Koch ng mga bakuna laban sa anthrax, kolera, at tuberkulosis.^[181] Dahil sa kanyang mga nagawa sa buong buhay niya, itinuturing si Koch bilang isa sa mga nagtatag ng makabagong medisina.^[182]

Ang kompleks ng Charité (Universitätsklinik Charité) ang pinakamalaking ospital na pang-unibersidad sa Europa at nagmula ang kasaysayan nito noong 1710. Mahigit kalahati ng lahat ng nagwaging Aleman ng Gantimpalang Nobel sa Pisiyolohiya o Medisina, kabilang sina Emil von Behring, Robert Koch at Paul Ehrlich, ay nagtrabaho sa Charité. Nahahati ang Charité sa apat na kampus at mayroon itong humigit-kumulang 3,000 kama, 15,500 kawani, 8,000 estudyante, at mahigit 60 silid-operasyon. Umaabot sa dalawang bilyong euro bawat taon ang taunang kita nito.^[183]

Edukasyon at pananaliksik

Magmula noong 2014, ang Berlin ay may 878 na paaralan, na nagtuturo sa 340,658 mag-aaral sa 13,727 klase, at 56,787 nagsasanay sa mga negosyo at saanman.^[184] Ang lungsod ay may 6 na taong programa sa primaryang edukasyon. Pagkatapos matapos ang elementarya, magpapatuloy ang mga mag-aaral sa Sekundarschule (isang komprehensibong paaralan) o Gymnasium (paaralan para sa paghahanda sa kolehiyo). Ang Berlin ay may natatanging na programa sa paaralang bilingual sa Europaschule, kung saan tinuturuan ang mga bata ng kurikulum sa Alemanya at isang wikang banyaga, simula sa elementarya at magpapatuloy sa mataas na paaralan.^[185]

Ang Französisches Gymnasium Berlin, na itinatag noong 1689 upang turuan ang mga anak ng lumikas na Huguenot, ay nag-aalok ng pagtuturo (Aleman/Pranses).^[186] Ang Paaralang John F. Kennedy, isang bilingweng Aleman–Ingles na pampublikong paaralan sa Zehlendorf, ay partikular na tanyag sa mga anak ng mga diplomatiko at komunidad ng ekspatriado na nagsasalita ng Ingles. 82 Gymnasien ang nagtutro ng Latin ^[187] at 8 ang nagtuturo ng Sinaunang Griyego.^[188]

Mataas na edukasyon

Ang kabisera at rehiyon ng Berlin-Brandenburg ay isa sa mga pinakamasiglang sentro ng mataas na edukasyon at pananaliksik sa Alemanya at Europa. Sa kasaysayan, 67 nagwagi ng Gantimpalang Nobel ang may kaugnayan sa mga unibersidad na nakabase sa Berlin.

May apat na pampublikong unibersidad na nakatuon sa pananaliksik ang lungsod at mahigit 30 pribado, propesyonal, at teknikal na kolehiyo at institusyon ng mataas na edukasyon, na nag-aalok ng malawak na saklaw ng mga disiplina.^[189] Umabot sa rekord na 175,651 ang bilang ng mga estudyanteng naka-enrol noong terminong taglamig ng 2015/16.^[190] Humigit-kumulang 18% sa kanila ang may pandaigdigang pinagmulan.

Ang tatlong pinakamalalaking unibersidad ay may pinagsamang humigit-kumulang 103,000 nakatalang mag-aaral. Kabilang dito ang Freie Universität Berlin (Malayang Pamantasang ng Berlin, FU Berlin) na may humigit-kumulang 33,000^[191] mag-aaral, ang Humboldt Universität zu Berlin (HU Berlin) na may 35,000^[192] mag-aaral, at Technische Universität Berlin (TU Berlin) na may 35,000^[193] estudyante. Ang Paaralang Medisina ng Charité ay may humigit-kumulang 8,000 mag-aaral.^[183] Ang FU, HU, TU, at Charité ang bumubuo sa Alyansa ng Pamantasan ng Berlin, na tumanggap ng pondo mula sa programang Estratehiyang Ekselente ng pamahalaang Aleman.^[194]^[195] Ang Universität der Künste (UdK) ay may humigit-kumulang 4,000 estudyante at ang ESMT Berlin ay isa lamang sa apat na paaralang pangnegosyo sa Alemanya na may tripleng akreditasyon.^[196] Ang Paaralang Hertie, isang pribadong paaralan ng pampublikong patakaran na matatagpuan sa Mitte, ay may mahigit 900 mag-aaral at doktoral na mag-aaral. Ang Paaralan ng Ekonomika at Batas ng Berlin ay may humigit-kumulang 11,000 nakatalang mag-aaral, ang Pamantasang Berlin ng Nilapat na mga Agham at Teknolohiya ay may humigit-kumulang 12,000 mag-aaral, at ang Hochschule für Technik und Wirtschaft (Pamantasan ng Nilapat na mga Agham para sa Inhinyeriya at Ekonomika) ay may humigit-kumulang 14,000 mag-aaral.

Pananaliksik

Mataas ang densidad ng lungsod ng mga institusyon ng pananaliksik na kilala sa buong mundo, tulad ng Samahang Fraunhofer, Instituto ng DLR para sa Pananaliksik sa mga Planetang Katawan, Samahang Leibniz, Samahang Helmholtz, at Samahang Max Planck, na malaya sa mga unibersidad nito o maluwag lamang ang ugnayan sa mga ito.^[197] Noong 2012, humigit-kumulang 65,000 propesyonal na siyentista ang nagtatrabaho sa pananaliksik at pagpapaunlad sa lungsod.^[198]

Ang Berlin ay isa sa mga pamayanang pangkaalaman at inobasyon (KIC) ng Instituto Europeo ng Inobasyon at Teknolohiya (EIT).^[199] Nakabase ang KIC sa Sentro ng Pagnenegosyo ng TU Berlin at nakatuon sa pagpapaunlad ng mga industriya ng IT. Nakikipagtulungan ito sa malalaking kumpanyang multinasyonal tulad ng Siemens, Deutsche Telekom, at SAP.^[200]

Isa sa matagumpay na kluster ng pananaliksik, negosyo, at teknolohiya sa Europa ay nakabase sa WISTA sa Adlershof, na may mahigit 1,000 kaakibat na kompanya, departamento ng unibersidad, at institusyong pang-agham.^[201]

Bukod sa mga aklatang kaakibat ng mga unibersidad, ang Aklatang Pampamahalaan ng Berlin ay isang pangunahing aklatan ng pananaliksik. Ang dalawang pangunahing lokasyon nito ay nasa Potsdamer Straße at sa Unter den Linden. Mayroon ding 86 pampublikong aklatan sa lungsod.^[198] Nakabase sa Berlin ang ResearchGate, isang pandaigdigang sayt na hatirang pangmadla para sa mga siyentista.

Kultura

Kilala ang Berlin sa maraming institusyong pangkultura nito, na marami sa mga ito ay tumatangkilik sa pandaigdigang reputasyon.^[23]^[202] Ang pagkakaiba-iba at kasiglahan ng metropolis ay humantong sa isang trendsetting na eksena.^[203] Isang makabagong musika, sayaw at eksena sa sining ang nabuo noong ika-21 siglo.

Kilala ang Berlin sa maraming institusyong pangkultura nito, na marami sa mga ito ay tumatangkilik sa pandaigdigang reputasyon.^[23]^[204] Ang pagkakaiba-iba at kasiglahan ng metropolis ay humantong sa isang trendsetting na eksena.^[205] Isang makabagong musika, sayaw at eksena sa sining ang nabuo noong ika-21 siglo.

Ang lumalawak na kultural na pangyayari sa lungsod ay binibigyang-diin ng paglipat ng Universal Music Group na nagpasya na ilipat ang kanilang punong-tanggapan sa pampang ng Ilog Spree.^[206] Noong 2005, ang Berlin ay pinangalanang "Lungsod ng Disenyo" ng UNESCO at naging bahagi na ng Creative Cities Network mula noon.^[18]

Mga galeriya at museo

Mula noong 2011, may 138 museo at mahigit 400 galeriya ng sining ang Berlin.^[198]^[207] Ang kalipunan sa Pulong Museo ay isang Pandaigdigang Pamanang Pook ng UNESCO at matatagpuan sa hilagang bahagi ng Pulo ng Spree sa pagitan ng Spree at Kupfergraben.^[208] Noon pa mang 1841, itinalaga na ito sa pamamagitan ng isang kautusang maharlika bilang isang "distritong nakalaan para sa sining at mga antigong bagay". Kasunod nito, itinayo ang Museong Altes sa Lustgarten. Itinayo rin dito ang Museong Neues, na nagpapakita ng busto ni Reyna Nefertiti,^[209] Alte Nationalgalerie, Museong Pergamon, at Museong Bode.

Bukod sa Pulong Museo, marami pang museo sa lungsod. Nakatuon ang Gemäldegalerie (Galeriya ng mga Pintura) sa mga pinta ng mga "matandang maestro" mula ika-13 hanggang ika-18 dantaon, samantalang dalubhasa ang Neue Nationalgalerie (Bagong Pambansang Galeriya, na itinayo ni Ludwig Mies van der Rohe) sa pagpipinta ng Europa noong ika-20 siglo. Ang Hamburger Bahnhof, sa Moabit, ay nagtatanghal ng malaking koleksiyon ng moderno at kontemporaryong sining. Ang pinalawak na Museong Deutsches Historisches ay muling binuksan sa Zeughaus at nagtatanghal ng pangkalahatang kasaysayan ng Alemanya na sumasaklaw sa mahigit isang milenyo. Ang Arkibong Bauhaus ay isang museo ng disenyo noong ika-20 dantaon mula sa bantog na paaralang Bauhaus. Ang Museong Berggruen ay naglalaman ng koleksiyon ng bantog na kolektor noong ika-20 dantaon na si Heinz Berggruen, at nagtatampok ng malawak na koleksiyon ng mga obra nina Picasso, Matisse, Cézanne, at Giacometti, bukod sa iba pa.^[210] Ang Kupferstichkabinett Berlin (Museo ng mga Estampa at Guhit) ay bahagi ng Staatlichen Museen zu Berlin (Mga Museo ng Estado ng Berlin) at ng Kulturforum sa Potsdamer Platz sa distrito ng Tiergarten ng distrito ng Mitte sa Berlin. Ito ang pinakamalaking museo ng grapikong sining sa Alemanya at isa rin sa apat na pinakamahahalagang koleksiyon ng ganitong uri sa mundo.^[211] Kabilang sa koleksiyon ang disenyo ni Friedrich Gilly para sa bantayog kay Federico II ng Prusya.^[212]

Nagho-host ang Berlin ng ilang pangunahing institusyong nakatuon sa potograpiya, na nagpapakita ng makasaysayan at makabagong ugnayan ng lungsod sa midyum na ito. Ang Museum für Fotografie, na bahagi ng Staatliche Museen zu Berlin at tahanan ng Pundasyong Helmut Newton, ay nagtatanghal ng mga makasaysayan at kontemporaryong akdang potograpiko kasama ang permanenteng eksibisyong Helmut Newton's Private Property. Ang Fotografiska Berlin, na binuksan noong 2023 sa Kunsthaus Tacheles, ay nakatuon sa moderno at kontemporaryong potograpiya sa pamamagitan ng pagtatanghal ng mga lokal at pandaigdigang litratista kasama ang mga pampublikong programa. Ang C/O Berlin, na matatagpuan sa Amerika Haus malapit sa Zoologischer Garten, ay isang pangunahing lugar ng mga eksibisyon para sa potograpiya at biswal na midya, at kilala sa pagtatanghal ng mga itinatag na at umuusbong na litratista. Mahalaga rin ang papel ng potograpiya sa mas malalaking institusyon tulad ng Berlinische Galerie, na isinasama ang potograpiya sa pagtatanghal nito ng makabagong sining, at ng Kunstbibliothek Berlin, na naglalaman ng malawak na arkibong potograpiko. Ang iba pang mga lugar tulad ng Galeriya ng Larawan sa Friedrichshain ay nakadaragdag sa kulturang potograpiko ng lungsod na nakatuon sa dokumentasyon at mga usaping panlipunan.

Buhay-gabi at mga pagdiriwang

Ipinagdiriwang ang buhay-gabi o nightlife ng Berlin bilang isa sa mga pinakamagkakaiba at masigla sa uri nito.^[213]^[214] Noong dekada 1970 at 1980, ang SO36 sa Kreuzberg ay naging sentro ng musikang punk at kultura. Naging tanyag ang SOUND at ang Dschungel. Sa buong dekada 1990, ang mga taong nasa edad 20 mula sa iba't ibang panig ng mundo, partikular na mula sa Kanluranin at Gitnang Europa, ay ginawang pangunahing destinasyon ng buhay-gabi ang eksena ng mga klab sa Berlin. Pagkatapos ng pagbagsak ng Pader ng Berlin noong 1989, maraming makasaysayang gusali sa Mitte, ang dating sentro ng lungsod ng Silangang Berlin, ang ilegal na inokupa at muling itinayo ng mga batang iskuwater at naging masiglang lugar para sa mga pagtitipon ng underground (o palihim) at kontra-kultura.^[215] Maraming naytklab ang matatagpuan sa mga sentrong distrito, kabilang ang Tresor at Berghain. Ang KitKatClub at ilang iba pang lugar ay kilala sa kanilang mga partidong malaya sa mga seksuwal na paghihigpit.

Hindi kailangang magsara ang mga klab sa takdang oras tuwing katapusan ng linggo, at maraming piging o party ang nagpapatuloy hanggang umaga o maging sa buong katapusan ng linggo, kabilang ang mga malapit sa Alexanderplatz. Naging tanyag na lugar ang ilang lugar para sa eksena ng neo-burlesque.

Mahaba ang kasaysayan ng Berlin sa kulturang bakla at isa itong mahalagang pinagmulan ng kilusan para sa mga karapatan ng LGBT. Malayang nagpapatakbo ang mga bar at bulwagan ng sayawan para sa magkaparehong kasarian noong dekada 1880 pa, at nagsimula noong 1896 ang unang magasin na pangbakla na Der Eigene. Pagsapit ng dekada 1920, nagkaroon ang mga bakla at lesbiyana ng hindi pa kailanman nasaksihang antas ng pagiging hayag sa lipunan.^[216]^[217] Ngayon, bukod sa positibong kapaligiran sa mas malawak na eksena ng mga klab, mayroon muling napakaraming klab na queer at pagdiriwang ang lungsod. Kabilang sa pinakakilala at pinakamalaki ang Berlin Pride, ang Christopher Street Day,^[218] ang Lesbian and Gay City Festival sa Berlin-Schöneberg, at ang Kreuzberg Pride.

Ang taunang Pandaigdigang Pista ng Pelikula sa Berlin (Berlinale), na may humigit-kumulang 500,000 dumalo, ay itinuturing na pinakamalaking pistang pelikula sa mundo batay sa bilang ng mga dumadalo mula sa publiko.^[219]^[220] Ang Karneval der Kulturen (Karnabal ng mga Kultura), isang parada sa lansangan na binubuo ng maraming pangkat etniko, ay ginaganap tuwing katapusan ng linggo ng Pentekostes.^[221] Kilala rin ang Berlin sa pangkulturang pagdiriwang na Berliner Festspiele, na kinabibilangan ng jazz festival na JazzFest Berlin, at ng Young Euro Classic, ang pinakamalaking pandaigdigang pagdiriwang ng mga orkestrang pangkabataan sa mundo. Ginaganap sa lungsod ang ilang festival at kumperensiya tungkol sa teknolohiya at sining sa midya, kabilang ang Transmediale at Chaos Communication Congress. Ang taunang Pistang Berlin ay nakatuon sa indie rock, elektronikong musika at synthpop at bahagi ng Pandaigdigang Linggo ng Musika sa Berlin.^[222]^[223] Taun-taon, nagdaraos ang Berlin ng isa sa pinakamalalaking pagdiriwang ng Bagong Taon sa mundo, na dinadaluhan ng mahigit isang milyong tao. Ang sentro nito ay ang Tarangkahang Brandeburgo, kung saan nakasentro ang mga paputok sa pagsapit ng hatinggabi, subalit may iba't ibang pribadong palabas ng paputok sa buong lungsod. Karaniwang nagbabatian sa pamamagitan ng pagtaas ng baso.ang mga dumadalo sa mga piging sa Alemanya sa Bagong Taon gamit ang isang baso ng bula-bulang alak.

Ang Berlinale ang pinakamalaking pandaigdigang pistang pelikula na dinadaluhan ng mga manonood.
Ang Katedral ng Pransiya sa taunang Pista ng mga Ilaw
Pagdiriwang ng Hanukkah sa Tarangkahang Brandeburgo

Sining ng pagtatanghal

May 44 teatro at tanghalan ang Berlin.^[198] Ang Teatrong Deutsches sa Mitte ay itinayo noong 1849–50 at halos tuluy-tuloy na nagpatakbo mula noon. Ang Volksbühne sa Rosa-Luxemburg-Platz ay itinayo noong 1913–14, bagaman itinatag ang kompanya noong 1890. Ang Kalipunang Berliner, na kilala sa pagtatanghal ng mga akda ni Bertolt Brecht, ay itinatag noong 1949. Itinatag ang Schaubühne noong 1962 at lumipat sa gusali ng dating Universum Cinema sa Kurfürstendamm noong 1981. Sa kapasidad na 1,895 upuan at lawak ng entablado na 2,854 metro kuwadrado (30,720 piye kuwadrado), ang Friedrichstadt-Palast sa Berlin Mitte ang pinakamalaking palasyo ng palabas sa Europa. Para sa malayang eksena ng sayaw at teatro sa Berlin, mahalaga ang mga lugar tulad ng Sophiensäle sa Mitte at ang tatlong gusali ng Hebbel am Ufer (HAU) sa Kreuzberg. Mapupuntahan din ng mga manonood na nagsasalita ng Ingles ang karamihan sa mga produksiyon doon. Nakabase rin doon ang ilan sa mga pangkat ng sayaw at teatro na nagtatrabaho sa pandaigdigang antas, tulad ng Gob Squad at Rimini Protokoll, pati na rin ang mga pista tulad ng pandaigdigang pista na Sayaw sa Agosto.

May tatlong bahay-opera ang Berlin: ang Deutsche Oper, ang Berlin State Opera, at ang Komische Oper. Ang Berlin State Opera sa Unter den Linden ay binuksan noong 1742 at pinakamatanda sa tatlo. Si Daniel Barenboim ang direktor nitong pangmusika. Tradisyonal na nagdadalubhasa ang Komische Oper sa mga operetta at matatagpuan din sa Unter den Linden. Binuksan ang Deutsche Oper noong 1912 sa Charlottenburg.

Ang pangunahing lugar ng lungsod para sa mga pagtatanghal ng musikal na teatro ay ang Theater am Potsdamer Platz at ang Theater des Westens (itinayo noong 1895). Mapapanood ang kontemporaryong sayaw sa Radialsystem V. Nagdaraos ang Tempodrom ng mga konsiyerto at aliwang hango sa sirko. Naglalaman din ito ng isang spa na nag-aalok ng karanasang gumagamit ng maraming pandama. Ang Admiralspalast sa Mitte ay may masiglang programa ng iba't ibang pagtatanghal at mga kaganapang pangmusika.

May pitong orkestra ng simponiya sa Berlin. Ang Orkestrang Pilarmonikong Berlin ay isa sa mga pangunahing orkestra sa mundo;^[224] nakabase ito sa Berliner Philharmonie malapit sa Potsdamer Platz, sa isang kalyeng ipinangalan sa pinakamatagal nitong naging punong konduktor, si Herbert von Karajan.^[225] Si Simon Rattle ang punong konduktor nito mula 1999 hanggang 2018, at kasalukuyang hawak ni Kirill Petrenko ang posisyong iyon. Ang Konzerthausorchester Berlin ay itinatag noong 1952 bilang orkestra para sa Silangang Berlin. Si Christoph Eschenbach ang punong konduktor nito. Nagtatanghal ang Haus der Kulturen der Welt ng mga eksibisyon tungkol sa mga usaping interkultural at nagdaraos ng mga pagtatanghal ng musikang pangmundo at mga kumperensiya.^[226] Kilala ang Kookaburra at ang Quatsch Comedy Club sa kanilang mga palabas na satira at komedya. Noong 2018, inilarawan ng New York Times ang Berlin bilang "maituturing na kabisera ng underground elektronikong musika sa mundo".^[227]

Pagkain

Döner kebab

Isang plato ng Currywurst

Naimbento sa Berlin, ang currywurst at makabagong döner ay mga sagisag ng kulturang popular at lutuin ng Germany.

Malaki ang pagkakaiba-iba ng pagkain at mga handog na pagkain sa Berlin. Dalawampu't tatlong restawran sa Berlin ang ginawaran ng isa o higit pang bituin ng Michelin sa Gabay ng Michelin noong 2021, na naglagay sa lungsod sa nangungunang posisyon sa Alemanya ayon sa bilang ng mga restawrang may ganitong pagkilala.^[228] Kilala ang Berlin sa mga pagkaing behetaryanismo^[229] at beganismo,^[230] at tahanan ito ng isang makabago at masiglang eksena ng negosyong pagkain na nagtataguyod ng mga kosmopolitanong lasa, lokal at napapanatiling sangkap, pansamantalang pamilihan ng pagkaing lansangan, mga supper club o klab panghapunan, gayundin ng mga pagdiriwang ng pagkain tulad ng Isang Linggo ng Pagkain sa Berlin.^[231]^[232]

Maraming lokal na pagkain ang nagmula sa mga tradisyong pangkusina ng hilagang Alemanya at kinabibilangan ng mga malasa at nakakabusog na putahe na may baboy, gansa, isda, gisantes, legumbre, pipino, o patatas. Kabilang sa mga karaniwang pagkain sa Berlin ang mga tanyag na pagkaing lansangan tulad ng Currywurst (na sumikat dahil sa mga manggagawa sa konstruksyon noong panahon ng muling pagtatayo ng lungsod pagkatapos ng digmaan), Buletten at ang donat na Berliner, na kilala sa Berlin bilang Pfannkuchen (Aleman: [ˈp͡fanˌkuːxn̩] ^ⓘ).^[233]^[234] Malawak ang mga panaderyang Aleman na nag-aalok ng iba't ibang tinapay at pastelerya. Matatagpuan sa KaDeWe ang isa sa pinakamalalaking pamilihan ng mga piling pagkain sa Europa, at ang Rausch ay isa sa pinakamalalaking tindahan ng tsokolate sa mundo.^[235]^[236]

Tahanan din ang Berlin ng isang sari-saring eksena ng gastronomiya na sumasalamin sa kasaysayan ng mga imigrante sa lungsod. Dinala ng mga imigranteng Turko at Arabe ang kanilang mga tradisyong pangkusina sa lungsod, kabilang ang lahmacun at falafel, na naging karaniwang pagkaing mabilisang ihain. Ang makabagong bersiyon ng pangmadaliang pagkain na sandwits na doner kebab, na nabuo sa Berlin noong dekada 1970, ay naging paboritong pagkain sa Alemanya at sa iba pang bahagi ng mundo.

Libangan

Ang Zoologischer Garten Berlin, ang mas matanda sa dalawang zoo sa lungsod, ay itinatag noong 1844. Ito ang pinakadinadalaw na zoo sa Europa at nagtatampok ng pinakamaraming uri ng hayop sa mundo.^[237] Dito dating nanirahan ang tanyag na Knut, isang osong pampolo na ipinanganak sa pagkabihag.^[238] Ang isa pang zoo ng lungsod, ang Tierpark Friedrichsfelde, ay itinatag noong 1955.

Ang Botanischer Garten ng Berlin ay kinabibilangan ng Museong Botaniko ng Berlin. Sa lawak na 43 ektarya (110 akre) at may humigit-kumulang 22,000 iba't ibang uri ng halaman, isa ito sa pinakamalaki at pinakamasasaklaw na koleksiyon ng buhay-halaman sa mundo. Kabilang sa iba pang hardin sa lungsod ang Britzer Garten at ang Gärten der Welt (Mga Hardin ng Mundo) sa Marzahn.^[239]

Ang parke ng Tiergarten sa Mitte, na may disenyo ng tanawin ni Peter Joseph Lenné, ay isa sa pinakamalaki at pinakapopular na parke sa Berlin.^[240] Sa Kreuzberg, nag-aalok ang Viktoriapark ng tanawin ng katimugang bahagi ng panloob na Berlin. Ang Parkeng Treptower, sa tabi ng Spree sa Treptow, ay nagtatampok ng isang malaking Bantayog ng Digmaang Sobyet. Ang Volkspark sa Friedrichshain, na binuksan noong 1848, ay ang pinakamatandang parke sa lungsod at nagtatampok ng mga bantayog, sinehang panlabas tuwing tag-araw, at ilang pasilidad para sa palakasan.^[241] Ang Tempelhofer Feld, ang dating lugar ng paliparan ng lungsod, ay pinakamalaking bukas na espasyo sa loob ng isang lungsod sa mundo.^[242]

Ang Potsdam ay nasa timog-kanlurang gilid ng Berlin. Ang lungsod ay naging tirahan ng mga hari ng Prusya at ng Kaiser ng Alemanya hanggang 1918. Ang lugar sa paligid ng Potsdam, partikular ang Sanssouci, ay kilala sa magkakaugnay na mga lawa at mga pook na pangkultura. Ang Mga Palasyo at Parke ng Potsdam at Berlin ang pinakamalaking Pook na Pamanang Pandaigdig sa Alemanya.^[202]

Kilala rin ang Berlin sa maraming kapihan, musikero sa lansangan, mga bar sa tabing-dagat sa kahabaan ng Ilog Spree, mga pamilihang ukay-ukay, mga boutique (o maliit na tindahan), at mga tindahang pop-up na nagbibigay ng mga pagkakataon para sa libangan at paglilibang.^[243]

Ang Tarangkahang Elepante sa Zoo ng Berlin
Ang Haligi ng Tagumpay ng Berlin sa Tiergarten
Sa loob ng Tiergarten (parke)
Sa loob ng Harding Botaniko ng Berlin

Palakasan

Naging tanyag ang Berlin bilang punong-abala sa mga pangunahing pandaigdigang paligsahan sa palakasan.^[244] Nag-host ang lungsod ng Palarong Olimpiko sa Tag-init ng 1936 at naging punong-abala sa Kopang Pandaigdig ng FIFA ng 2006.^[245] Idinaos sa Olympiastadion ang mga Kampeanatong Atletikong Pandaigdig (World Athletics Championships) noong 2009.^[246] Dinaos sa lungsod ng paligsahan sa basketbol na Hulng Apa ng Euroleague noong 2009 at 2016,^[247] at naging isa sa mga punong-abala ng FIBA EuroBasket 2015. Noong 2015, naging lugar ang Berlin para sa Katupasan ng Liga ng mga Kampeon ng UEFA . Nag-bid o nag-alok ang lungsod na mag-host ng Palarong Olimpiko sa Tag-init ng 2000 subalit natalo sa Sydney.^[248]

Nag-host ang Berlin ng Espesyal na Palarong Olimpikong Pandaigdig sa Tag-init ng 2023. Ito ang unang pagkakataon na naging punong-abala ang Alemanya ng Espesyal na Palarong Olimpikong Pandaigdig.^[249]

Ang taunang Maratong Berlin – isang kurso na may pinakamaraming takbong kabilang sa nangungunang 10 rekord pandaigdig – at ang ISTAF ay mga matagal nang itinatag na paligsahan sa atletiko sa lungsod.^[250] Ang Mellowpark sa Köpenick ay isa sa pinakamalalaking liwasang pang-iskayt e at BMX sa Europa.^[251] Naging popular ang isang fan fest o pista ng mga tagahanga sa Tarangkahang Brandeburgo, na umaakit ng ilang daang libong manonood, tuwing may mga pandaigdigang paligsahan sa putbol gaya ng Europeong Kampeonatong UEFA.^[252]

Si Friedrich Ludwig Jahn, na madalas kilalaning "ama ng makabagong himnastika", ay nakaimbento ng pahalang na bar, mga magkahanay na bar, mga singsing, at kabayo sa paglundag noong mga 1811 sa Berlin.^[253]^[254]^[255] Ang kilusang Turners ni Jahn, na unang isinagawa sa Volkspark Hasenheide, ang pinagmulan ng makabagong klab pang-isport.^[256] Noong 2013, humigit-kumulang 600,000 taga-Berlin ang nakarehistro sa isa sa mahigit 2,300 klab pampalakasan at pisikal na kalusugan.^[257] Pinangangasiwaan ng lungsod ng Berlin ang mahigit 60 pampublikong panloob at panlabas na palanguyan.^[258] Ang Berlin ang pinakamalaking sentro ng pagsasanay para sa Olimpiko sa Alemanya, kung saan nakabase ang humigit-kumulang 500 nangungunang atleta (15% ng lahat ng nangungunang atleta sa Germany). Lumahok sa 2012 mga Palarong Olimpiko ang 47 piling atleta. Nakamit ng mga taga-Berlin ang 7 gintong, 12 pilak, at 3 tansong medalya.^[259]

Nakabase sa Berlin ang ilang propesyonal na klab na kumakatawan sa pinakamahahalagang pampangkat na palakasan na pinapanood sa Alemanya. Ang pinakamatanda at pinakapopular na koponang nasa unang dibisyon na nakabase sa Berlin ay ang klab pamputbol na Hertha BSC.^[260] Kinatawan ng koponan ang Berlin bilang kasaping nagtatag ng Bundesliga noong 1963. Kabilang sa iba pang propesyonal na klab sa pampangkat na palakasan ang:

(Mga) Klab	(Mga) Palakasan	Itinatag	(Mga) Liga	(Mga) Lugar ng Paglalaro
1. FC Union Berlin^[261]	Putbol	1966	Bundesliga	Stadion An der Alten Försterei
Hertha BSC^[260]	Putbol	1892	2. Bundesliga	Olympiastadion
ALBA Berlin^[262]	Basketbol	1991	BBL	Uber Arena
Berlin Thunder^[263]	Amerikanong putbol	2021	ELF	Friedrich-Ludwig-Jahn-Sportpark
Eisbären Berlin^[264]	Haking yelo	1954	DEL	Uber Arena
Füchse Berlin^[265]	Handbol	1891	HBL	Max-Schmeling-Halle
Berlin Recycling Volleys	Balibol	1991	Bundesliga	Max-Schmeling-Halle
Berliner Hockey Club	Lacrosse	2005	Bundesliga	Ernst-Reuter-Feld
Berliner RC^[266]	Unyong Rugbi	1926	Rugby-Bundesliga	Sportanlage Jungfernheide
RK 03 Berlin	Unyong Rugbi	1967	Rugby-Bundesliga	Stadion Buschallee
FC Liria Berlin^[267]	Futsal	1985	Futsal Bundesliga	Bezirkssporthalle Neukölln - Werner-Seelenbinder-Sportpark

Mga tala

↑ Ang mga unlapi para sa pagpaparehistro ng sasakyan ay ipinakilala noong 1906, ngunit madalas na binago dahil sa mga pagbabago sa politika pagkatapos ng 1945. Ang mga sasakyan ay nairehistro sa ilalim ng mga sumusunod na unlapi: "I A" (1906 – Abril 1945; ipinawalang-bisa noong 11 Agosto 11, 1945); walang unlapi, mga digit lang (mula Hulyo hanggang Agosto 1945), "БГ" (=BG; 1945–46, para sa mga kotse, trak, at bus), "ГФ" (=GF; 1945–46, para sa mga kotse, trak, at bus) , "БM" (=BM; 1945–47, para sa mga motor), "ГM" (=GM; 1945–47, para sa mga motor), "KB" (i.e.: Kommandatura ng Berlin; para sa buong Berlin 1947–48, nagpatuloy para sa Kanlurang Berlin hanggang 1956), "GB" (i.e.: Kalakhang Berlin, para sa Silangang Berlin 1948–53), "I" (para sa Silangang Berlin, 1953 –90), "B" (para sa Kanlurang Berlin mula Hulyo 1, 1956, nagpatuloy para sa buong Berlin mula noong 1990).
↑ Dahil ang kinaroroonan ng himpilang pampanahon ay pinakamalayo mula sa mas makapal na urbanisadong rehiyon ng Berlin at mas malayo sa pangunahing UHI, ang mga halaga nito ay bahagyang mas mataas, lalo na sa gitna at kagyat na mga rehiyon.^[87]

Mga sanggunian

↑ "Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken". Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2021. Nakuha noong 2 Mayo 2019.
1 2 "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 Disyembre 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.
↑ citypopulation.de quoting Federal Statistics Office. "Germany: Urban Areas" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2020-06-03. Nakuha noong 2021-01-28.
↑ "Bevölkerungsanstieg in Berlin und Brandenburg mit nachlassender Dynamik" (PDF). statistik-berlin-brandenburg.de (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg. 8 Pebrero 2019. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 27 Agosto 2021. Nakuha noong 24 Nobyembre 2019.
↑ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Setyembre 2018. Nakuha noong 13 Setyembre 2018.
↑ Milbradt, Friederike (6 Pebrero 2019). "Deutschland: Die größten Städte". Die Zeit (Magazin) (sa wikang Aleman). Hamburg. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Pebrero 2019. Nakuha noong 24 Nobyembre 2019.
↑ "Leipzig überholt bei Einwohnerzahl Dortmund – jetzt Platz 8 in Deutschland". Leipziger Volkszeitung (sa wikang Aleman). Leipzig. 1 Agosto 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Nobyembre 2019. Nakuha noong 24 Nobyembre 2019.
↑ "Daten und Fakten zur Hauptstadtregion". www.berlin-brandenburg.de (sa wikang Ingles). 4 Oktubre 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Marso 2019. Nakuha noong 13 Abril 2022.
↑ Senatsverwaltung für Umwelt, Verkehr und Klimaschutz Berlin, Referat Freiraumplanung und Stadtgrün. "Anteil öffentlicher Grünflächen in Berlin" (PDF) (sa wikang Aleman). Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 25 Pebrero 2021. Nakuha noong 2020-01-10.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
1 2 "Niederlagsrecht" [Settlement rights] (sa wikang Aleman). Verein für die Geschichte Berlins. Agosto 2004. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Nobyembre 2015. Nakuha noong 21 Nobyembre 2015.
↑ "Topographies of Class: Modern Architecture and Mass Society in Weimar Berlin (Social History, Popular Culture and Politics in Germany)" (sa wikang Ingles). www.h-net.org. Setyembre 2009. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Hulyo 2018. Nakuha noong 9 Oktubre 2009.
↑ "Berlin Wall". Encyclopædia Britannica (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Hunyo 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "Berlin – Capital of Germany". German Embassy in Washington (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Enero 2012. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ Davies, Catriona (10 Abril 2010). "Revealed: Cities that rule the world – and those on the rise" (sa wikang Ingles). CNN. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Hunyo 2011. Nakuha noong 11 Abril 2010.
↑ Sifton, Sam (31 Disyembre 1969). "Berlin, the big canvas". The New York Times (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Abril 2013. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "Global Power City Index 2009" (PDF). Institute for Urban Strategies at the Mori Memorial Foundation (sa wikang Ingles). 22 Oktubre 2009. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 29 Hunyo 2014. Nakuha noong 29 Oktubre 2009.
↑ "ICCA publishes top 20 country and city rankings 2007". ICCA (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Setyembre 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
1 2 "Berlin City of Design" (Pahayag sa midya) (sa wikang Ingles). UNESCO. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Agosto 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "Berlin Beats Rome as Tourist Attraction as Hordes Descend". Bloomberg L.P. (sa wikang Ingles). 4 Setyembre 2014. Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Setyembre 2014. Nakuha noong 11 Setyembre 2014.
↑ "Hollywood Helps Revive Berlin's Former Movie Glory". Deutsche Welle (sa wikang Ingles). 9 Agosto 2008. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Agosto 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ Flint, Sunshine (12 Disyembre 2004). "The Club Scene, on the Edge". The New York Times (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Abril 2013. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "Young Israelis are Flocking to Berlin". Newsweek (sa wikang Ingles). 13 Hunyo 2014. Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Agosto 2014. Nakuha noong 28 Agosto 2014.
1 2 3 "World Heritage Site Museumsinsel" (sa wikang Ingles). UNESCO. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Mayo 2021. Nakuha noong 6 Mayo 2021.
↑ Berger, Dieter (1999). Geographische Namen in Deutschland. Bibliographisches Institut. ISBN 978-3-411-06252-2.
↑ "Berlin ist älter als gedacht: Hausreste aus dem Jahr 1174 entdeckt" [Berlin is older than thought: house remains from 1174 have been found] (sa wikang Aleman). dpa. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Agosto 2012. Nakuha noong 24 Agosto 2012.
1 2 Rising, David (30 Enero 2008). "Berlin dig finds city older than thought". NBC News (sa wikang Ingles). Associated Press. Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Enero 2018. Nakuha noong 1 Enero 2018.
↑ "Zitadelle Spandau" [Spandau Citadel] (sa wikang Ingles). BerlinOnline Stadtportal GmbH & Co. KG. 2002. Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Hunyo 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "The medieval trading center" (sa wikang Ingles). BerlinOnline Stadtportal GmbH & Co. KG. Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Hulyo 2016. Nakuha noong 11 Hunyo 2013.
1 2 Stöver B. Geschichte Berlins. (sa Ingles)
1 2 "Stadtgründung Und Frühe Stadtentwicklung" [City foundation and early urban development] (sa wikang Aleman). Luisenstädtischer Bildungsverein. 2004. Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Hunyo 2013. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.
↑ "The Hohenzollern Dynasty" (sa wikang Ingles). Antipas. 1993. Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Agosto 2007. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ Komander, Gerhild H. M. (Nobyembre 2004). "Berliner Unwillen" [Berlin unwillingness] (sa wikang Aleman). Verein für die Geschichte Berlins e. V. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Setyembre 2013. Nakuha noong 30 Mayo 2013.
↑ Conrad, Andreas (26 Oktubre 2012). "Was den "Berliner Unwillen" erregte" [What aroused the "Berlin unwillingness"]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Oktubre 2018. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.
↑ "The electors' residence" (sa wikang Ingles). BerlinOnline Stadtportal GmbH & Co. KG. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Abril 2017. Nakuha noong 11 Hunyo 2013.
↑ "Berlin Cathedral" (sa wikang Ingles). SMPProtein. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Agosto 2006. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "Brandenburg during the 30 Years War" (sa wikang Ingles). World History at KMLA. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Setyembre 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ Carlyle, Thomas (1853). Fraser's Magazine (sa wikang Ingles). J. Fraser. p. 63. Nakuha noong 11 Pebrero 2016.
↑ Plaut, W. Gunther (1 Enero 1995). Asylum: A Moral Dilemma (sa wikang Ingles). Greenwood Publishing Group. p. 42. ISBN 978-0-275-95196-2. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Gray, Jeremy (2007). Germany (sa wikang Ingles). Lonely Planet. p. 49. ISBN 978-1-74059-988-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Cybriwsky, Roman Adrian (23 Mayo 2013). Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture (sa wikang Ingles). ABC-CLIO. p. 48. ISBN 978-1-61069-248-9. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Horlemann, Bernd (Hrsg.) (sa Ingles)
↑ Zaide, Gregorio F. (1965). World History (sa wikang Ingles). Rex Bookstore, Inc. p. 273. ISBN 978-971-23-1472-8. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Perry, Marvin; Chase, Myrna; Jacob, James; Jacob, Margaret; Von Laue, Theodore (1 Enero 2012). Western Civilization: Ideas, Politics, and Society (sa wikang Ingles). Cengage Learning. p. 444. ISBN 978-1-133-70864-3. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Lewis, Peter B. (15 Pebrero 2013). Arthur Schopenhauer (sa wikang Ingles). Reaktion Books. p. 57. ISBN 978-1-78023-069-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Harvard Student Agencies Inc. Staff; Harvard Student Agencies, Inc. (28 Disyembre 2010). Let's Go Berlin, Prague & Budapest: The Student Travel Guide (sa wikang Ingles). Avalon Travel. p. 83. ISBN 978-1-59880-914-5. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Andrea Schulte-Peevers (15 Setyembre 2010). Lonel Berlin (sa wikang Ingles). Lonely Planet. p. 25. ISBN 978-1-74220-407-9. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Stöver, Bernd (2 Oktubre 2013). Berlin: A Short History (sa wikang Ingles). C.H.Beck. p. 20. ISBN 978-3-406-65633-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Strassmann, W. Paul (15 Hunyo 2008). The Strassmanns: Science, Politics and Migration in Turbulent Times (1793–1993) (sa wikang Ingles). Berghahn Books. p. 26. ISBN 978-1-84545-416-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.
↑ Jack Holland; John Gawthrop (2001). The Rough Guide to Berlin (sa wikang Ingles). Rough Guides. p. 361. ISBN 978-1-85828-682-2.
↑ "The Jewish Community of Berlin" (sa wikang Ingles). Holocaust Encyclopedia. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Hulyo 2017. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.
↑ Clodfelter, Micheal (2002), Warfare and Armed Conflicts- A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000 (sa wikang Ingles) (ika-2 (na) labas), McFarland & Company, ISBN 978-0-7864-1204-4
↑ Benz, Prof. Dr. Wolfgang (27 Abril 2005). "Berlin – auf dem Weg zur geteilten Stadt" [Berlin – on the way to a divided city] (sa wikang Aleman). Bundeszentrale für politische Bildung. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Nobyembre 2018. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.
↑ "Berlin Airlift / Blockade" (sa wikang Ingles). Western Allies Berlin. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Marso 2015. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "Berlin after 1945" (sa wikang Ingles). BerlinOnline Stadtportal GmbH & Co. KG. Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Abril 2009. Nakuha noong 8 Abril 2009.
↑ Andreas Daum, Kennedy in Berlin. (sa Ingles)
↑ "Ostpolitik: The Quadripartite Agreement of September 3, 1971" (sa wikang Ingles). U.S. Diplomatic Mission to Germany. 1996. Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Pebrero 2021. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ Berlin ‒ Washington, 1800‒2000: Capital Cities, Cultural Representation, and National Identities, pat. (sa Ingles)
↑ "Berlin Mayoral Contest Has Many Uncertainties". The New York Times (sa wikang Ingles). 1 Disyembre 1990. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Hunyo 2019. Nakuha noong 17 Hunyo 2019.
↑ Kinzer, Stephan (19 Hunyo 1994). "Allied Soldiers March to Say Farewell to Berlin". The New York Times (sa wikang Ingles). New York City. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Nobyembre 2015. Nakuha noong 20 Nobyembre 2015.
↑ "IS reklamiert Attacke auf Weihnachtsmarkt für sich" [IS recalls attack on Christmas market for itself]. Frankfurter Allgemeine Zeitung (sa wikang Aleman). 20 Disyembre 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Marso 2019. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.
↑ "Berlin attack: First aider dies 5 years after Christmas market murders". BBC (sa wikang Ingles). 26 Oktubre 2021. Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Oktubre 2021. Nakuha noong Oktubre 26, 2021.
↑ Gardner, Nicky; Kries, Susanne (8 Nobyembre 2020). "Berlin's Tegel airport: A love letter as it prepares to close". The Independent (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 5 Pebrero 2021.
↑ Jacobs, Stefan (Enero 29, 2021). "BER schließt Terminal in Schönefeld am 23. Februar" [BER closes the terminal in Schönefeld on February 23]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 5 Pebrero 2021.
↑ "BVG will verlängerte U5 am 4. Dezember eröffnen" [BVG wants to open the extended U5 on December 4th]. rbb24 (sa wikang Aleman). 24 Agosto 2020. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 5 Pebrero 2021.
↑ "Humboldt Forum will zunächst nur digital eröffnen" [Humboldt Forum will initially only open digitally]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). 27 Nobyembre 2020. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 5 Pebrero 2021.
↑ Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland [Basic Law for the Federal Republic of Germany] (Artikulo 29) (sa wikang Aleman). Parlamentarischer Rat. 24 Mayo 1949.
↑ Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland [Basic Law for the Federal Republic of Germany] (Einzelnorm 118a) (sa wikang Aleman). Bundestag. 27 Oktubre 1994.
1 2 "LÄNDERFUSION / FUSIONSVERTRAG (1995)" (sa wikang Aleman). 2004. Nakuha noong 31 Marso 2022.
↑ "Die Brandenburger wollen keine Berliner Verhältnisse". Tagesspiegel (sa wikang Aleman). 4 Mayo 2016. Nakuha noong 30 Marso 2022.
↑ "Satellite Image Berlin" (sa wikang Ingles). Google Maps. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2022. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ Triantafillou, Nikolaus (27 Enero 2015). "Berlin hat eine neue Spitze" [Berlin has a new top] (sa wikang Aleman). Qiez. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Hulyo 2016. Nakuha noong 11 Nobyembre 2018.
↑ Jacobs, Stefan (22 Pebrero 2015). "Der höchste Berg von Berlin ist neuerdings in Pankow" [The tallest mountain in Berlin is now in Pankow]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Mayo 2015. Nakuha noong 22 Pebrero 2015.
↑ "Berlin, Germany Köppen Climate Classification (Weatherbase)". Weatherbase (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Enero 2019. Nakuha noong 30 Enero 2019.
↑ "The different types of vertical greening systems and their relative sustainability" (PDF) (sa wikang Ingles). Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 30 Enero 2019. Nakuha noong 30 Enero 2019.
↑ Elkins, Dorothy; Elkins, T. H.; Hofmeister, B. (4 Agosto 2005). Berlin: The Spatial Structure of a Divided City (sa wikang Ingles). Routledge. ISBN 9781135835057. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2022. Nakuha noong 21 Setyembre 2020.
↑ "Berlin, Germany Climate Summary" (sa wikang Ingles). Weatherbase. Inarkibo mula sa orihinal noong 29 Hunyo 2015. Nakuha noong 15 Marso 2015.
↑ Gerstengarbe FW, Werner PC (2009) A short update on Koeppen climate shifts in Europe between 1901 and 2003. (sa Ingles)
↑ "weather.com" (sa wikang Ingles). weather.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Marso 2007. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Berlin ist das wärmste und trockenste Bundesland". Berliner Morgenpost (sa wikang Ingles). 8 Marso 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Oktubre 2021. Nakuha noong 23 Oktubre 2021.
↑ "Climate figures". World Weather Information Service (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Agosto 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "Temperaturmonatsmittel BERLIN-TEMPELHOF 1701- 1993". old.wetterzentrale.de (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Hulyo 2019. Nakuha noong 23 Hunyo 2019.
↑ "Niederschlagsmonatssummen BERLIN-DAHLEM 1848– 1990". old.wetterzentrale.de (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Hulyo 2019. Nakuha noong 23 Hunyo 2019.
↑ "Ausgabe der Klimadaten: Monatswerte" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Hunyo 2014. Nakuha noong 2019-06-12.
↑ d.o.o, Yu Media Group. "Berlin, Germany – Detailed climate information and monthly weather forecast". Weather Atlas (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Nobyembre 2021. Nakuha noong 2019-07-02.
↑ "World Weather Information Service – Berlin". Worldweather.wmo.int (sa wikang Ingles). 5 Oktubre 2006. Inarkibo mula sa orihinal noong . Nakuha noong 2012-04-07.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link) Abril 25, 2013, sa Wayback Machine
↑ "Indices Data – Berlin/Tempelhof 2759" (sa wikang Ingles). KNMI. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Hulyo 2018. Nakuha noong 2019-05-13.
↑ Long-term Development of Selected Climate Parameters (Edisyong 2015) Naka-arkibo 2021-03-08 sa Wayback Machine., Berlin Environmental Atlas. Senate Department for Urban Development and Housing. Nakuha noong Enero 30, 2019. (sa Ingles)
↑ "Berlin (10381) – WMO Weather Station" (sa wikang Ingles). NOAA. Inarkibo mula sa orihinal noong 2022-02-18. Nakuha noong 30 Enero 2019. Naarkibo 30 Enero 2019, sa Wayback Machine
↑ "Berliner Extremwerte" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Hunyo 2020. Nakuha noong 1 Disyembre 2014.
↑ Senatsverwaltung für Umwelt, Verkehr und Klimaschutz Berlin, Referat Freiraumplanung und Stadtgrün. "Anteil öffentlicher Grünflächen in Berlin" (PDF) (sa wikang Aleman). Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 25 Pebrero 2021. Nakuha noong 2020-01-10.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ "Neumann: Stadtschloss wird teurer" [Neumann: Palace is getting more expensive]. Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). 24 Hunyo 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Pebrero 2016. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Das Pathos der Berliner Republik" [The pathos of the Berlin republic]. Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). 19 Mayo 2010. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Pebrero 2016. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Construction and redevelopment since 1990" (sa wikang Ingles). Senate Department of Urban Development. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Hunyo 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ Ouroussoff, Nicolai (9 Mayo 2005). "A Forest of Pillars, Recalling the Unimaginable". The New York Times (sa wikang Ingles). Nakuha noong 18 Agosto 2008.
↑ "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.
↑ Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas, Eurostat Naka-arkibo 2015-09-03 sa Wayback Machine.. (sa Ingles)
↑ "Initiativkreis Europäische Metropolregionen in Deutschland: Berlin-Brandenburg". www.deutsche-metropolregionen.org (sa wikang Aleman). 31 Agosto 2020. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Agosto 2019. Nakuha noong 6 Pebrero 2013.
↑ statistics Berlin Brandenburg Naka-arkibo 2016-03-15 sa Wayback Machine.. www.statistik-berlin-brandenburg.de Hinango noong 10 Oktubre 2016. (sa Aleman)
↑ "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.
↑ "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.
↑ Dmitry Bulgakov (11 Marso 2001). "Berlin is speaking Russians' language" (sa wikang Ingles). Russiajournal.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Abril 2013. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.
↑ Heilwagen, Oliver (28 Oktubre 2001). "Berlin wird farbiger. Die Afrikaner kommen – Nachrichten Welt am Sonntag – Welt Online". Die Welt (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Mayo 2011. Nakuha noong 2 Hunyo 2011.
↑ "Zweites Afrika-Magazin "Afrikanisches Viertel" erschienen Bezirksbürgermeister Dr. Christian Hanke ist Schirmherr" (Pahayag sa midya) (sa wikang Aleman). Berlin: berlin.de. 6 Pebrero 2009. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Oktubre 2014. Nakuha noong 27 Setyembre 2016.
↑ "Hummus in the Prenzlauer Berg". The Jewish Week (sa wikang Ingles). 12 Disyembre 2014. Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Disyembre 2014. Nakuha noong 29 Disyembre 2014.
↑ "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.
↑ "457 000 Ausländer aus 190 Staaten in Berlin gemeldet" [457,000 Foreigners from 190 Countries Registered in Berlin]. Berliner Morgenpost (sa wikang Aleman). 5 Pebrero 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Abril 2019. Nakuha noong 28 Abril 2019.
↑ Von Andrea Dernbach (23 Pebrero 2009). "Migration: Berlin will illegalen Einwanderern helfen – Deutschland – Politik – Tagesspiegel". Der Tagesspiegel Online (sa wikang Ingles). Tagesspiegel.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2022. Nakuha noong 15 Setyembre 2011.
↑ "Zahl der Ausländer in Berlin steigt auf Rekordhoch". jungefreiheit.de (sa wikang Aleman). 8 Setyembre 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Agosto 2017. Nakuha noong 13 Hunyo 2017.
↑ European Commission. "Official Languages" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Setyembre 2014. Nakuha noong 29 Hulyo 2014.
↑ "Studie – Zwei Millionen Berliner sprechen mindestens zwei Sprachen – Wirtschaft – Berliner Morgenpost – Berlin" (sa wikang Aleman). Morgenpost.de. 18 Mayo 2010. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Mayo 2011. Nakuha noong 2 Hunyo 2011.
↑ "Zensus 2011 – Bevölkerung und Haushalte – Bundesland Berlin" (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 6–7. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 3 Marso 2016. Nakuha noong 23 Pebrero 2019.
↑ "Kirchenmitgliederzahlen am 31.12.2010" [Church membership on 31 December 2010] (PDF) (sa wikang Aleman). Evangelical Church in Germany. Nobyembre 2011. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 9 Pebrero 2018. Nakuha noong 10 Marso 2012.
↑ "Die kleine Berlin–Statistik 2010" [The small Berlin statistic 2010] (PDF) (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin–Brandenburg. Disyembre 2010. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 19 Hulyo 2011. Nakuha noong 4 Enero 2011.
↑ "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.
↑ "Statistisches Jahrbuch für Berlin 2010" [Statistical yearbook for Berlin 2010] (PDF) (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin–Brandenburg. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 20 Nobyembre 2012. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.
↑ Berger, Melanie (6 Hunyo 2016). "Ramadan in Flüchtlingsheimen und Schulen in Berlin". Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Disyembre 2019. Nakuha noong 23 Pebrero 2019.
↑ "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.
↑ Berger, Melanie (6 Hunyo 2016). "Ramadan in Flüchtlingsheimen und Schulen in Berlin" [Ramadan in refugee camps and schools in Berlin]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Hulyo 2017. Nakuha noong 13 Hunyo 2017.
↑ Schupelius, Gunnar (28 Mayo 2015). "Wird der Islam künftig die stärkste Religion in Berlin sein?". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Hunyo 2017. Nakuha noong 13 Hunyo 2017.
↑ Ross, Mike (1 Nobyembre 2014). "In Germany, a Jewish community now thrives". The Boston Globe. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Disyembre 2016. Nakuha noong 19 Agosto 2016.
↑ "Die kleine Berlin–Statistik 2010" [The small Berlin statistic 2010] (PDF) (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin–Brandenburg. Disyembre 2010. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 19 Hulyo 2011. Nakuha noong 4 Enero 2011.
↑ "Lutheran Diocese Berlin-Brandenburg" (sa wikang Aleman). Selbständige Evangelisch-Lutherische Kirche. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Marso 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "Berlin's mosques" (sa wikang Ingles). Deutsche Welle. Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Nobyembre 2018. Nakuha noong 11 Nobyembre 2018.
↑ Keller, Claudia (10 Nobyembre 2013). "Berlins jüdische Gotteshäuser vor der Pogromnacht 1938: Untergang einer religiösen Vielfalt" [Berlin's jewish places of worship before the Pogromnacht 1938: Decline of a religious diversity]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Nobyembre 2018. Nakuha noong 11 Nobyembre 2018. Von den weit mehr als 100 jüdischen Gotteshäusern sind gerade einmal zehn übrig geblieben. (in english: Of the far more than 100 synagogues, only ten are left.)
↑ "Verfassung von Berlin – Abschnitt IV: Die Regierung". www.berlin.de (sa wikang Aleman). 2016-11-01. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Oktubre 2020. Nakuha noong 2020-10-02.
↑ "Berliner Haushalt Finanzsenator bleibt trotz sprudelnder Steuereinnahmen vorsichtig". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2022. Nakuha noong 20 Setyembre 2016.
↑ "Vermögen" [Assets]. Berlin.de (sa wikang Aleman). 18 Mayo 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Setyembre 2019. Nakuha noong 28 Setyembre 2019.
↑ "Beteiligungen des Landes Berlin" [Holdings of the State of Berlin]. Berlin.de (sa wikang Aleman). 5 Setyembre 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Disyembre 2019. Nakuha noong 28 Setyembre 2019.
↑ "Berlin state election, 2006" (PDF). Der Landeswahlleiter für Berlin (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 23 Marso 2012. Nakuha noong 17 Agosto 2008.
1 2 "City Partnerships". Berlin.de (opisyal na websayt) (sa wikang Aleman). Governing Mayor of Berlin, Senate Chancellery, Directorate for Protocol and International Relations. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 8 Pebrero 2021.
↑ "Städtepartnerschaftsverein Friedrichshain-Kreuzberg e. V." berlin.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Marso 2021. Nakuha noong 8 Pebrero 2021.
↑ "Bundespräsident Horst Köhler" (sa wikang Aleman). Bundespraesident.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Marso 2020. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Gesetz über die Feststellung des Bundeshaushaltsplans für das Haushaltsjahr 2014". buzer.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Hulyo 2016. Nakuha noong 20 Setyembre 2016.
↑ "Bundeshaushalt digital - Bundeshaushalt -". Bundeshaushalt (sa wikang Aleman). Nakuha noong 2026-08-18.
↑ "Der Regierungsumzug ist überfällig" (sa wikang Aleman). Berliner Zeitung. 26 Oktubre 2010. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Nobyembre 2023.
↑ "Berlin – Europe's New Start-Up Capital". Credit Suisse (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Marso 2016. Nakuha noong 27 Marso 2016.
↑ "Berlin hat so wenig Arbeitslose wie seit 24 Jahren nicht". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Disyembre 2015. Nakuha noong 1 Nobyembre 2015.
↑ "In Berlin gibt es so viele Beschäftigte wie nie zuvor". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). 28 Enero 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Pebrero 2016. Nakuha noong 16 Pebrero 2016.
↑ "Poor but sexy". The Economist (sa wikang Ingles). 21 Setyembre 2006. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Hunyo 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "Die kleine Berlin Statistik" (PDF). berlin.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 14 Hulyo 2014. Nakuha noong 26 Agosto 2014.
↑ "Immer mehr Konzerne suchen den Spirit Berlins" (sa wikang Aleman). Berliner Morgenpost. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Enero 2017. Nakuha noong 13 Enero 2017.
↑ "The Science and Technology Park Berlin-Adlershof". Berlin Adlershof: Facts and Figures (sa wikang Ingles). Adlershof. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Enero 2017. Nakuha noong 13 Enero 2017.
↑ "Global Cities Investment Monitor 2012" (PDF) (sa wikang Ingles). KPMG. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 2 Nobyembre 2013. Nakuha noong 28 Agosto 2014.
↑ "Arbeitslosenquote nach Bundesländern in Deutschland 2018 | Statista". Statista (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Hunyo 2021. Nakuha noong 13 Nobyembre 2018.
↑ "Arbeitslosenquote in Berlin bis 2018". Statista (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Disyembre 2019. Nakuha noong 11 Disyembre 2019.
1 2 "Berlin Welcomes Record Numbers of Tourists and Convention Participants in 2014". visitBerlin (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Marso 2015. Nakuha noong 5 Marso 2015.
↑ "Tourism annual review 2025: Berlin maintains its leading position in Europe" (sa wikang Ingles). visitBerlin. 18 Pebrero 2026. Nakuha noong 2026-05-01.
↑ "Berlin No.1 city and Germany No.2 country in new ICCA rankings". C-MW.net (sa wikang Ingles). 12 Enero 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Enero 2017. Nakuha noong 13 Enero 2017.
↑ "Ottomar Anschütz, Kinogeschichte, lebender Bilder, Kino, erste-Kinovorführung, Kinovorführung, Projektion, Kinoe, Bewegungsbilder". (sa Aleman)
↑ "Berlin Cracks the Startup Code". Businessweek (sa wikang Ingles). 12 Abril 2012. Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Enero 2013. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.
↑ "Culture and Creative Industries Index Berlin-Brandenburg 2015" (sa wikang Ingles). Creative City Berlin. 7 Hunyo 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Enero 2016. Nakuha noong 3 Enero 2016.
↑ "Wall-to-wall culture". The Age (sa wikang Ingles). Australia. 10 Nobyembre 2007. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Disyembre 2007. Nakuha noong 30 Nobyembre 2007.
↑ "Media Companies in Berlin and Potsdam". medienboard (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Hunyo 2013. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ Report on the quality of life in European cities, 2023 (PDF) (Ulat) (sa wikang Ingles). Luxembourg: European Commission, Directorate-General for Regional and Urban Policy. 2023. pp. 11, 14, 46. doi:10.2776/830208. ISBN 978-92-68-07782-5. Nakuha noong 10 August 2026.
↑ Global Power City Index 2025 Summary (PDF) (Ulat) (sa wikang Ingles). Institute for Urban Strategies, Mori Memorial Foundation. 2025. pp. 2, 14. Nakuha noong 10 Agosto 2026.
↑ Berlin in Zahlen: Sozialbericht 2025 [Berlin in figures: Social Report 2025] (PDF) (Ulat) (sa wikang Aleman). Senatsverwaltung für Arbeit, Soziales, Gleichstellung, Integration, Vielfalt und Antidiskriminierung. 16 Abril 2026. pp. 12–13, 95. Nakuha noong 10 August 2026.
↑ "What happened to Berlin's ghost airport?". BBC Worklife (sa wikang Ingles). 30 Oktubre 2018. Nakuha noong 12 Agosto 2026.
↑ "Berlin Brandenburg Airport BER takes off" (sa wikang Ingles). Federal Government of Germany. 30 Oktubre 2020. Nakuha noong 12 Agosto 2026.
↑ "Berlin Brandenburg Airport" (sa wikang Ingles). Flughafen Berlin Brandenburg GmbH. Nakuha noong 12 Agosto 2026.
↑ BLZ (2020-01-23). "Gericht weist weitere Klage gegen BER-Erweiterung ab ". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). Nakuha noong 2026-08-12.
↑ "Even faster to BER: Five times an hour in 23 minutes from Hauptbahnhof to BER" (sa wikang Ingles). Flughafen Berlin Brandenburg GmbH. 12 Disyembre 2025. Nakuha noong 12 Agosto 2026.
↑ "Park Tempelhofer Feld" (sa wikang Ingles). State of Berlin. 23 June 2025. Nakuha noong 12 Agosto 2026.
↑ Latz, Christian (14 Marso 2021). "Wie der Westhafen Berlins Güterverkehr in die Zukunft bringt". morgenpost.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Setyembre 2021. Nakuha noong 4 Setyembre 2021.
↑ "Berlin: Stations" (sa wikang Ingles). Travelinho.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Disyembre 2017. Nakuha noong 2 Disyembre 2017.
↑ "Die kleine Berlin-Statistik 2015" (PDF) (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 15 Marso 2016. Nakuha noong 14 Pebrero 2016.
↑ Winfried Wolf (1994). Berlin, Weltstadt ohne Auto? : Verkehrsgeschichte 1848–2015 (sa wikang Aleman) (ika-1. Aufl (na) labas). Köln: ISP. ISBN 3929008742. OCLC 33163088.
↑ "Bike City Berlin". Treehugger (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Setyembre 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "Platz da! – für die Radfahrer". Neues Deutschland (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Marso 2011. Nakuha noong 22 Marso 2011.
↑ "Berlin Traffic in Figures" (PDF). Senate Department of Urban Development (sa wikang Ingles). 2013. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 19 Marso 2016. Nakuha noong 14 Pebrero 2016.
↑ "Mit dem Fahrrad – In Bussen und Bahnen" [By Bicycle – In Buses and Trains] (sa wikang Aleman). Senate Department of Urban Development. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Mayo 2010. Nakuha noong 15 Hunyo 2010.
↑ "Taxis in Berlin". www.visitberlin.de (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2024-06-25.
↑ H. F. (Hulyo 31, 2023). "Yes, There's Uber in Germany, but…". The German Way & More • Language and Culture in Austria, Germany and Switzerland (sa wikang Ingles).
↑ "Mehr als die Hälfte des Stroms aus Erneuerbaren" (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg. 5 Hunyo 2025. Nakuha noong 9 Agosto 2026.
↑ "380-kV Berlin diagonal power link". 50Hertz Transmission. Nakuha noong 9 Agosto 2026.
↑ "History" (sa wikang Ingles). Stromnetz Berlin. Nakuha noong 9 Agosto 2026.
↑ "Berlin holt die Wärme nach Hause" (sa wikang Aleman). BEW Berliner Energie und Wärme. 3 Mayo 2024. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Agosto 2026. Nakuha noong 9 Agosto 2026.
↑ "Unsere Erzeugungsanlagen in Berlin" (sa wikang Aleman). BEW Berliner Energie und Wärme. Nakuha noong 9 Agosto 2026.
↑ Monitoringbericht 2025: Masterplan Solarcity Berlin (PDF) (Ulat) (sa wikang Aleman). Berlin Senate Department for Economics, Energy and Public Enterprises. Mayo 2026. p. 13. Nakuha noong 9 Agosto 2026.
↑ "Machbarkeitsstudie „Kohleausstieg und nachhaltige Fernwärmeversorgung Berlin 2030"" (sa wikang Aleman). State of Berlin. Nakuha noong 9 Agosto 2026.
↑ Kühne, Anja; Warnecke, Tilmann (17 Oktubre 2007). "Berlin leuchtet" (sa wikang Aleman). Der Tagesspiegel. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Hunyo 2008. Nakuha noong 18 Disyembre 2016.
↑ "History of the Charité of Berlin" (sa wikang Ingles). Charité. 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Marso 2016. Nakuha noong 14 Pebrero 2016.
↑ "Louis Pasteur vs Robert Koch: The History of Germ Theory". YouTube (sa wikang Ingles). 26 Mayo 2023. Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Enero 2024. Nakuha noong 7 Enero 2024.
1 2 Charité – Universitätsmedizin Berlin. "Facts & Figures" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Hunyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.
↑ "Die kleine Berlin Statistik" (PDF). berlin.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 14 Hulyo 2014. Nakuha noong 26 Agosto 2014.
↑ "Jahrgangsstufe Null". Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Mayo 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "Geschichte des Französischen Gymnasiums". Französisches Gymnasium Lycée Français Berlin (sa wikang Aleman at Pranses). Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Hunyo 2008. Nakuha noong 17 Agosto 2008.
↑ "Latein an Berliner Gymnasien" (sa wikang Aleman). 29 Marso 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Oktubre 2017. Nakuha noong 6 Mayo 2018.
↑ "Alt-Griechisch an Berliner Gymnasien" (sa wikang Aleman). 31 Marso 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Oktubre 2017. Nakuha noong 6 Mayo 2018.
↑ "Metropolis of Sciences". Berlin Partner GmbH (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Abril 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "HochschulenBerlin mit neuem Studentenrekord". Focus (sa wikang Aleman). 25 Nobyembre 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Abril 2016. Nakuha noong 1 Disyembre 2015.
↑ Free University of Berlin (29 Nobyembre 2010). "Facts and Figures". Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Disyembre 2017. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.
↑ Humboldt University of Berlin. "Facts and Figures" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Hulyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.
↑ Technische Universität Berlin. "Facts and Figures" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.
↑ Berlin University Alliance (12 Pebrero 2018). "Excellence Strategy of the German Government" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Hunyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.
↑ DFG. "Excellence Strategy" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.
↑ Berlin University of the Arts. "Facts and Figures" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Hunyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.
↑ "Ten institutions that dominated science in 2015". Nature Index (sa wikang Ingles). 20 Abril 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Abril 2016. Nakuha noong 20 Abril 2016.
1 2 3 4 "Die kleine Berlin Statistik" (PDF). berlin.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 14 Hulyo 2014. Nakuha noong 26 Agosto 2014.
↑ "European Institute of Innovation and Technology: Home". Europa (web portal) (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 29 Mayo 2010. Nakuha noong 8 Hunyo 2010.
↑ "EIT ICT Labs – Turn Europe into a global leader in ICT Innovation". Technische Universität Berlin Center for Entrepreneurship (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Oktubre 2016. Nakuha noong 25 Oktubre 2016.
↑ "Adlershof in Brief". Adlershof.de (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Oktubre 2016. Nakuha noong 27 Oktubre 2016.
1 2 "World Heritage Site Palaces and Parks of Potsdam and Berlin". UNESCO (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Agosto 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "Hub Culture's 2009 Zeitgeist Ranking". Hub Culture (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Marso 2009. Nakuha noong 30 Abril 2009.
↑ "World Heritage Site Palaces and Parks of Potsdam and Berlin". UNESCO (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Agosto 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "Hub Culture's 2009 Zeitgeist Ranking". Hub Culture (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Marso 2009. Nakuha noong 30 Abril 2009.
↑ "Berlin's music business booms". Expatica (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Setyembre 2007. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "Sprung in die Wolken". Zitty (sa wikang Aleman). 2 Hulyo 2008. Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Abril 2012. Nakuha noong 19 Agosto 2008.
↑ "World Heritage Site Museumsinsel" (sa wikang Ingles). UNESCO. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Mayo 2021. Nakuha noong 6 Mayo 2021.
↑ "Egypt battling for more relics after Louvre success" (sa wikang Ingles). Expatica. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Hulyo 2019. Nakuha noong 9 Hulyo 2019.
↑ Vogel, Carol (21 Disyembre 2000). "Dealer Will Enrich Art of the Berlin He Fled". The New York Times (sa wikang Ingles). ISSN 0362-4331. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Marso 2019. Nakuha noong 28 Disyembre 2018.
↑ "Kupferstichkabinett". Staatliche Museen zu Berlin (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Enero 2023. Nakuha noong 4 Agosto 2022.
↑ Tillack-Graf, Anne-Kathleen (2004). Das Denkmal für Friedrich den Großen von Friedrich Gilly 1796 (sa wikang Aleman). Munich: GRIN Verlag. ISBN 9783640966035.
↑ Wasacz, Walter (11 Oktubre 2004). "Losing your mind in Berlin". Metro Times (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Setyembre 2015. Nakuha noong 18 Nobyembre 2006.
↑ "Berlin, Berlin, the city of sin. The city that never sleeps, or better yet, where you never have to sleep" (sa wikang Ingles). Decoded Magazine. 5 Enero 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Pebrero 2022. Nakuha noong 14 Pebrero 2022.
↑ "Art of Now – Berlin's Nightlife – BBC Sounds". BBC (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Hulyo 2020. Nakuha noong 6 Hulyo 2020.
↑ Krauss, Kenneth (2004). The drama of fallen France: reading la comédie sans tickets (sa wikang Ingles). Albany, NY: State University of New York. p. 11. ISBN 978-0-7914-5953-9.
↑ Ross, Alex (26 Enero 2015). "Berlin Story – The New Yorker". The New Yorker (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Abril 2016. Nakuha noong 6 Hunyo 2016.
↑ "Berlin for Gays and Lesbians" (sa wikang Ingles). 7 Oktubre 2006. Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Oktubre 2006. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "European Film Academy" (sa wikang Ingles). European Film Academy. Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Mayo 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Berlin Film Festival" (sa wikang Ingles). Berlinale.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Pebrero 2011. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "English Summary" (sa wikang Ingles). Karneval-berlin.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Abril 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ Berlin Festival Naka-arkibo 2015-03-14 sa Wayback Machine. na websayt (sa Ingles)
↑ Berlin Music Week Naka-arkibo 2014-04-10 sa Wayback Machine. na websayt (sa Ingles)
↑ Charlotte Higgins and Ben Aris in Berlin (29 Abril 2004). "Is Rattle's Berlin honeymoon over?". The Guardian (sa wikang Ingles). London. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Agosto 2013. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ Wakin, Daniel J. (25 Setyembre 2005). "Music: Berlin". The New York Times (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2015-05-29. Nakuha noong 2024-08-29.
↑ D. "Haus der Kulturen der Welt" (sa wikang Aleman). Hkw.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Mayo 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ Wilder, Charly (21 Hunyo 2018). "In the Capital of Electronic Music, Women Rule the Scene". The New York Times (sa wikang Ingles). ISSN 0362-4331. Inarkibo mula sa orihinal noong 1 Enero 2022. Nakuha noong 7 Agosto 2020.
↑ "MICHELIN Guide, Germany, Berlin Restaurants" (sa wikang Ingles). MICHELIN Guide. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Nobyembre 2021. Nakuha noong 15 Nobyembre 2021.
↑ "Good Taste Award Winner 2015: Berlin, The New Vegetarian Capital" (sa wikang Ingles). SAVEUR. 5 Setyembre 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Pebrero 2016. Nakuha noong 1 Marso 2016.
↑ "Berlin: Vegan capital of the world?" (sa wikang Ingles). DW. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Abril 2017. Nakuha noong 4 Abril 2017.
↑ "Berlin's booming food scene" (sa wikang Ingles). DW. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Abril 2017. Nakuha noong 4 Abril 2017.
↑ "Conscious Food Consumption at Berlin's Restlos Glücklich" (sa wikang Ingles). Food Tank. 11 Setyembre 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Abril 2017. Nakuha noong 4 Abril 2017.
↑ Berlin Naka-arkibo 2014-03-03 sa Wayback Machine. German Foods (sa Ingles)
↑ Paterson, Tony (15 Agosto 2009). "Spicy sausage that is worthy of a shrine in Berlin". The Independent (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Marso 2019. Nakuha noong 24 Agosto 2017.
↑ "Chocolate Heaven at Fassbender & Rausch" (sa wikang Ingles). Luxe Adventure Traveler. 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Marso 2016. Nakuha noong 1 Marso 2016.
↑ "History from 1918 to today" (sa wikang Ingles). Rausch Chocolate House. Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2023. Nakuha noong 26 Hulyo 2023.
↑ "Hauptstadt-Zoo beliebtester Tierpark". Rundfunk Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Oktubre 2006. Nakuha noong 17 Agosto 2008.
↑ Moore, Tristana (23 Marso 2007). "Baby bear becomes media star". BBC News (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 1 Abril 2007. Nakuha noong 17 Agosto 2008.
↑ "Grün Berlin" [Green Berlin] (sa wikang Aleman). Die Grün Berlin GmbH. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Mayo 2011. Nakuha noong 27 Mayo 2011.
↑ "Peter Joseph Lenné, Senate Department of Urban Development". Stadtentwicklung.berlin.de. 30 Setyembre 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Abril 2013. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.
↑ Paul Sullivan (30 Hulyo 2010). "Volkspark Friedrichshain". Slow Travel Berlin (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Setyembre 2014. Nakuha noong 30 Agosto 2014.
↑ Stephan, Felix (10 Disyembre 2012). "Entfaltung auf dem Rollfeld". zeit.de (sa wikang Aleman). Berlin (Germany). Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Oktubre 2020. Nakuha noong 8 Pebrero 2018.
↑ Lee, Denny (10 Disyembre 2006). "36 Hours in Berlin" (sa wikang Ingles). Berlin (Germany): Travel.nytimes.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Hunyo 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Melbourne retains ultimate sports city title". ABC News (sa wikang Ingles). 1 Abril 2008. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Enero 2009. Nakuha noong 1 Hulyo 2008.
↑ "Italy conquer the world as Germany wins friends" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Agosto 2008.
↑ "12. IAAF Leichtathletik WM berlin 2009" (sa wikang Aleman). Berlin2009.org. Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Hulyo 2009. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.
↑ "Euroleague Final Four returns to Berlin in 2016" (sa wikang Ingles). Euroleague. 11 Mayo 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Oktubre 2016. Nakuha noong 5 Nobyembre 2016.
↑ "Berlin's Failed Bid to Host the 2000 Summer Olympic Games: Urban Development and the Improvement of Sports Facilities" (sa wikang Ingles). Hunyo 2009.
↑ "Berlin, Germany selected to host the 2023 Special Olympics World Games" (sa wikang Ingles). Special Olympics. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Disyembre 2018. Nakuha noong 21 Disyembre 2018.
↑ "Berlin Marathon" (sa wikang Ingles). Scc-events.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Abril 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Mellowpark Campus" (sa wikang Ingles). urbancatalyst-studio.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Setyembre 2014. Nakuha noong 29 Agosto 2014.
↑ "500,000 spectators to watch the game together" (sa wikang Ingles). Blogs.bettor.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Marso 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ Mcintosh, J. S. (2010). Gymnastics (sa wikang Ingles). Mason Crest. ISBN 978-1422217344.
↑ Strauss, Michael. "A History of Gymnastics: From Ancient Greece to Modern Times | Scholastic". www.scholastic.com (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Disyembre 2019. Nakuha noong 4 Disyembre 2019.
↑ Drane, Robert (16 Marso 2016). "Friedrich Jahn invented gymnastics' apparatus". Inside Sport (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Disyembre 2019. Nakuha noong 4 Disyembre 2019.
↑ "Ältester Sportverein der Welt wird 200 Jahre" (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Enero 2024. Nakuha noong 20 Enero 2024.
↑ "Der Landessportbund Berlin – Mitglieder" (sa wikang Aleman). LSB. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Oktubre 2014. Nakuha noong 3 Setyembre 2014.
↑ "Berlin's swimming pools and bathing spots" (sa wikang Ingles). New in the City. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Pebrero 2016. Nakuha noong 12 Pebrero 2016.
↑ "Sports Metropolis" (sa wikang Ingles). Be Berlin. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Pebrero 2016. Nakuha noong 12 Pebrero 2016.
1 2 "Hertha BSC" (sa wikang Ingles). Herthabsc.de. 27 Disyembre 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Disyembre 2017. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Union Berlin" (sa wikang Ingles). Fc-union-berlin.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Pebrero 2010. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "ALBA Berlin" (sa wikang Aleman). Albaberlin.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Mayo 2000. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Berlin Thunder" (sa wikang Ingles). europeanleague.football. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Mayo 2021. Nakuha noong 26 Mayo 2021.
↑ "Eisbären Berlin" (sa wikang Aleman). Eisbaeren.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Abril 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Füchse Berlin" (sa wikang Aleman). Fuechse-berlin.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Abril 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.
↑ "Berliner RC" (sa wikang Aleman). Berliner.de. Nakuha noong 1 Enero 2026.
↑ "Liria Berlin" (sa wikang Aleman). Fciliria.berlin. Nakuha noong 1 Enero 2026.

Napiling Artikulong Kandidato

[5] Ang mga unlapi para sa pagpaparehistro ng sasakyan ay ipinakilala noong 1906, ngunit madalas na binago dahil sa mga pagbabago sa politika pagkatapos ng 1945. Ang mga sasakyan ay nairehistro sa ilalim ng mga sumusunod na unlapi: "I A" (1906 – Abril 1945; ipinawalang-bisa noong 11 Agosto 11, 1945); walang unlapi, mga digit lang (mula Hulyo hanggang Agosto 1945), "БГ" (=BG; 1945–46, para sa mga kotse, trak, at bus), "ГФ" (=GF; 1945–46, para sa mga kotse, trak, at bus) , "БM" (=BM; 1945–47, para sa mga motor), "ГM" (=GM; 1945–47, para sa mga motor), "KB" (i.e.: Kommandatura ng Berlin; para sa buong Berlin 1947–48, nagpatuloy para sa Kanlurang Berlin hanggang 1956), "GB" (i.e.: Kalakhang Berlin, para sa Silangang Berlin 1948–53), "I" (para sa Silangang Berlin, 1953 –90), "B" (para sa Kanlurang Berlin mula Hulyo 1, 1956, nagpatuloy para sa buong Berlin mula noong 1990).

[89] Dahil ang kinaroroonan ng himpilang pampanahon ay pinakamalayo mula sa mas makapal na urbanisadong rehiyon ng Berlin at mas malayo sa pangunahing UHI, ang mga halaga nito ay bahagyang mas mataas, lalo na sa gitna at kagyat na mga rehiyon.^[87]

[statoffice-1] "Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken". Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2021. Nakuha noong 2 Mayo 2019.

[pop-detail-2] 1 2 "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 Disyembre 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.

[citypopulation_urban-3] typopulation.de quoting Federal Statistics Office. "Germany: Urban Areas" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2020-06-03. Nakuha noong 2021-01-28.

[4] "Bevölkerungsanstieg in Berlin und Brandenburg mit nachlassender Dynamik" (PDF). statistik-berlin-brandenburg.de (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg. 8 Pebrero 2019. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 27 Agosto 2021. Nakuha noong 24 Nobyembre 2019.

[GlobalDataLab-6] "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Setyembre 2018. Nakuha noong 13 Setyembre 2018.

[7] Milbradt, Friederike (6 Pebrero 2019). "Deutschland: Die größten Städte". Die Zeit (Magazin) (sa wikang Aleman). Hamburg. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Pebrero 2019. Nakuha noong 24 Nobyembre 2019.

[8] "Leipzig überholt bei Einwohnerzahl Dortmund – jetzt Platz 8 in Deutschland". Leipziger Volkszeitung (sa wikang Aleman). Leipzig. 1 Agosto 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Nobyembre 2019. Nakuha noong 24 Nobyembre 2019.

[9] "Daten und Fakten zur Hauptstadtregion". www.berlin-brandenburg.de (sa wikang Ingles). 4 Oktubre 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Marso 2019. Nakuha noong 13 Abril 2022.

[gruen-10] Senatsverwaltung für Umwelt, Verkehr und Klimaschutz Berlin, Referat Freiraumplanung und Stadtgrün. "Anteil öffentlicher Grünflächen in Berlin" (PDF) (sa wikang Aleman). Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 25 Pebrero 2021. Nakuha noong 2020-01-10.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[staple2-11] 1 2 "Niederlagsrecht" [Settlement rights] (sa wikang Aleman). Verein für die Geschichte Berlins. Agosto 2004. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Nobyembre 2015. Nakuha noong 21 Nobyembre 2015.

[12] "Topographies of Class: Modern Architecture and Mass Society in Weimar Berlin (Social History, Popular Culture and Politics in Germany)" (sa wikang Ingles). www.h-net.org. Setyembre 2009. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Hulyo 2018. Nakuha noong 9 Oktubre 2009.

[13] "Berlin Wall". Encyclopædia Britannica (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Hunyo 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[14] "Berlin – Capital of Germany". German Embassy in Washington (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Enero 2012. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[15] Davies, Catriona (10 Abril 2010). "Revealed: Cities that rule the world – and those on the rise" (sa wikang Ingles). CNN. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Hunyo 2011. Nakuha noong 11 Abril 2010.

[16] Sifton, Sam (31 Disyembre 1969). "Berlin, the big canvas". The New York Times (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Abril 2013. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[17] "Global Power City Index 2009" (PDF). Institute for Urban Strategies at the Mori Memorial Foundation (sa wikang Ingles). 22 Oktubre 2009. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 29 Hunyo 2014. Nakuha noong 29 Oktubre 2009.

[congress-18] "ICCA publishes top 20 country and city rankings 2007". ICCA (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Setyembre 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[Cityofdesign32-19] 1 2 "Berlin City of Design" (Pahayag sa midya) (sa wikang Ingles). UNESCO. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Agosto 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[20] "Berlin Beats Rome as Tourist Attraction as Hordes Descend". Bloomberg L.P. (sa wikang Ingles). 4 Setyembre 2014. Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Setyembre 2014. Nakuha noong 11 Setyembre 2014.

[21] "Hollywood Helps Revive Berlin's Former Movie Glory". Deutsche Welle (sa wikang Ingles). 9 Agosto 2008. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Agosto 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[22] Flint, Sunshine (12 Disyembre 2004). "The Club Scene, on the Edge". The New York Times (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Abril 2013. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[23] "Young Israelis are Flocking to Berlin". Newsweek (sa wikang Ingles). 13 Hunyo 2014. Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Agosto 2014. Nakuha noong 28 Agosto 2014.

[UNESCO3-24] 1 2 3 "World Heritage Site Museumsinsel" (sa wikang Ingles). UNESCO. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Mayo 2021. Nakuha noong 6 Mayo 2021.

[25] Berger, Dieter (1999). Geographische Namen in Deutschland. Bibliographisches Institut. ISBN 978-3-411-06252-2.

[26] "Berlin ist älter als gedacht: Hausreste aus dem Jahr 1174 entdeckt" [Berlin is older than thought: house remains from 1174 have been found] (sa wikang Aleman). dpa. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Agosto 2012. Nakuha noong 24 Agosto 2012.

[zycwaq-27] 1 2 Rising, David (30 Enero 2008). "Berlin dig finds city older than thought". NBC News (sa wikang Ingles). Associated Press. Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Enero 2018. Nakuha noong 1 Enero 2018.

[28] "Zitadelle Spandau" [Spandau Citadel] (sa wikang Ingles). BerlinOnline Stadtportal GmbH & Co. KG. 2002. Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Hunyo 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[Medtradc-29] "The medieval trading center" (sa wikang Ingles). BerlinOnline Stadtportal GmbH & Co. KG. Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Hulyo 2016. Nakuha noong 11 Hunyo 2013.

[Stöver20102-30] 1 2 Stöver B. Geschichte Berlins. (sa Ingles)

[Lui_stadtgr2-31] 1 2 "Stadtgründung Und Frühe Stadtentwicklung" [City foundation and early urban development] (sa wikang Aleman). Luisenstädtischer Bildungsverein. 2004. Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Hunyo 2013. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.

[32] "The Hohenzollern Dynasty" (sa wikang Ingles). Antipas. 1993. Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Agosto 2007. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[33] Komander, Gerhild H. M. (Nobyembre 2004). "Berliner Unwillen" [Berlin unwillingness] (sa wikang Aleman). Verein für die Geschichte Berlins e. V. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Setyembre 2013. Nakuha noong 30 Mayo 2013.

[34] Conrad, Andreas (26 Oktubre 2012). "Was den "Berliner Unwillen" erregte" [What aroused the "Berlin unwillingness"]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Oktubre 2018. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.

[35] "The electors' residence" (sa wikang Ingles). BerlinOnline Stadtportal GmbH & Co. KG. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Abril 2017. Nakuha noong 11 Hunyo 2013.

[36] "Berlin Cathedral" (sa wikang Ingles). SMPProtein. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Agosto 2006. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[37] "Brandenburg during the 30 Years War" (sa wikang Ingles). World History at KMLA. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Setyembre 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[Carlyle18532-38] Carlyle, Thomas (1853). Fraser's Magazine (sa wikang Ingles). J. Fraser. p. 63. Nakuha noong 11 Pebrero 2016.

[Plaut19952-39] Plaut, W. Gunther (1 Enero 1995). Asylum: A Moral Dilemma (sa wikang Ingles). Greenwood Publishing Group. p. 42. ISBN 978-0-275-95196-2. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[Gray20072-40] Gray, Jeremy (2007). Germany (sa wikang Ingles). Lonely Planet. p. 49. ISBN 978-1-74059-988-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[Cybriwsky20132-41] Cybriwsky, Roman Adrian (23 Mayo 2013). Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture (sa wikang Ingles). ABC-CLIO. p. 48. ISBN 978-1-61069-248-9. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[42] Horlemann, Bernd (Hrsg.) (sa Ingles)

[Zaide19652-43] Zaide, Gregorio F. (1965). World History (sa wikang Ingles). Rex Bookstore, Inc. p. 273. ISBN 978-971-23-1472-8. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[PerryChase20122-44] Perry, Marvin; Chase, Myrna; Jacob, James; Jacob, Margaret; Von Laue, Theodore (1 Enero 2012). Western Civilization: Ideas, Politics, and Society (sa wikang Ingles). Cengage Learning. p. 444. ISBN 978-1-133-70864-3. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[Lewis20132-45] Lewis, Peter B. (15 Pebrero 2013). Arthur Schopenhauer (sa wikang Ingles). Reaktion Books. p. 57. ISBN 978-1-78023-069-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[StaffInc.20102-46] Harvard Student Agencies Inc. Staff; Harvard Student Agencies, Inc. (28 Disyembre 2010). Let's Go Berlin, Prague & Budapest: The Student Travel Guide (sa wikang Ingles). Avalon Travel. p. 83. ISBN 978-1-59880-914-5. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[Schulte-Peevers20102-47] Andrea Schulte-Peevers (15 Setyembre 2010). Lonel Berlin (sa wikang Ingles). Lonely Planet. p. 25. ISBN 978-1-74220-407-9. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[Stöver20132-48] Stöver, Bernd (2 Oktubre 2013). Berlin: A Short History (sa wikang Ingles). C.H.Beck. p. 20. ISBN 978-3-406-65633-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[Strassmann20082-49] Strassmann, W. Paul (15 Hunyo 2008). The Strassmanns: Science, Politics and Migration in Turbulent Times (1793–1993) (sa wikang Ingles). Berghahn Books. p. 26. ISBN 978-1-84545-416-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Hunyo 2015.

[HollandGawthrop20012-50] Jack Holland; John Gawthrop (2001). The Rough Guide to Berlin (sa wikang Ingles). Rough Guides. p. 361. ISBN 978-1-85828-682-2.

[51] "The Jewish Community of Berlin" (sa wikang Ingles). Holocaust Encyclopedia. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Hulyo 2017. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.

[52] Clodfelter, Micheal (2002), Warfare and Armed Conflicts- A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000 (sa wikang Ingles) (ika-2 (na) labas), McFarland & Company, ISBN 978-0-7864-1204-4

[53] Benz, Prof. Dr. Wolfgang (27 Abril 2005). "Berlin – auf dem Weg zur geteilten Stadt" [Berlin – on the way to a divided city] (sa wikang Aleman). Bundeszentrale für politische Bildung. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Nobyembre 2018. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.

[54] "Berlin Airlift / Blockade" (sa wikang Ingles). Western Allies Berlin. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Marso 2015. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[55] "Berlin after 1945" (sa wikang Ingles). BerlinOnline Stadtportal GmbH & Co. KG. Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Abril 2009. Nakuha noong 8 Abril 2009.

[56] Andreas Daum, Kennedy in Berlin. (sa Ingles)

[57] "Ostpolitik: The Quadripartite Agreement of September 3, 1971" (sa wikang Ingles). U.S. Diplomatic Mission to Germany. 1996. Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Pebrero 2021. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[58] Berlin ‒ Washington, 1800‒2000: Capital Cities, Cultural Representation, and National Identities, pat. (sa Ingles)

[59] "Berlin Mayoral Contest Has Many Uncertainties". The New York Times (sa wikang Ingles). 1 Disyembre 1990. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Hunyo 2019. Nakuha noong 17 Hunyo 2019.

[ReUnificationParade-60] Kinzer, Stephan (19 Hunyo 1994). "Allied Soldiers March to Say Farewell to Berlin". The New York Times (sa wikang Ingles). New York City. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Nobyembre 2015. Nakuha noong 20 Nobyembre 2015.

[61] "IS reklamiert Attacke auf Weihnachtsmarkt für sich" [IS recalls attack on Christmas market for itself]. Frankfurter Allgemeine Zeitung (sa wikang Aleman). 20 Disyembre 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Marso 2019. Nakuha noong 10 Nobyembre 2018.

[BBC.Dies-62] "Berlin attack: First aider dies 5 years after Christmas market murders". BBC (sa wikang Ingles). 26 Oktubre 2021. Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Oktubre 2021. Nakuha noong Oktubre 26, 2021.

[63] Gardner, Nicky; Kries, Susanne (8 Nobyembre 2020). "Berlin's Tegel airport: A love letter as it prepares to close". The Independent (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 5 Pebrero 2021.

[64] Jacobs, Stefan (Enero 29, 2021). "BER schließt Terminal in Schönefeld am 23. Februar" [BER closes the terminal in Schönefeld on February 23]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 5 Pebrero 2021.

[65] "BVG will verlängerte U5 am 4. Dezember eröffnen" [BVG wants to open the extended U5 on December 4th]. rbb24 (sa wikang Aleman). 24 Agosto 2020. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 5 Pebrero 2021.

[66] "Humboldt Forum will zunächst nur digital eröffnen" [Humboldt Forum will initially only open digitally]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). 27 Nobyembre 2020. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 5 Pebrero 2021.

[67] Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland [Basic Law for the Federal Republic of Germany] (Artikulo 29) (sa wikang Aleman). Parlamentarischer Rat. 24 Mayo 1949.

[68] Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland [Basic Law for the Federal Republic of Germany] (Einzelnorm 118a) (sa wikang Aleman). Bundestag. 27 Oktubre 1994.

[berlingeschichte-69] 1 2 "LÄNDERFUSION / FUSIONSVERTRAG (1995)" (sa wikang Aleman). 2004. Nakuha noong 31 Marso 2022.

[70] "Die Brandenburger wollen keine Berliner Verhältnisse". Tagesspiegel (sa wikang Aleman). 4 Mayo 2016. Nakuha noong 30 Marso 2022.

[71] "Satellite Image Berlin" (sa wikang Ingles). Google Maps. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2022. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[72] Triantafillou, Nikolaus (27 Enero 2015). "Berlin hat eine neue Spitze" [Berlin has a new top] (sa wikang Aleman). Qiez. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Hulyo 2016. Nakuha noong 11 Nobyembre 2018.

[73] Jacobs, Stefan (22 Pebrero 2015). "Der höchste Berg von Berlin ist neuerdings in Pankow" [The tallest mountain in Berlin is now in Pankow]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Mayo 2015. Nakuha noong 22 Pebrero 2015.

[74] "Berlin, Germany Köppen Climate Classification (Weatherbase)". Weatherbase (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Enero 2019. Nakuha noong 30 Enero 2019.

[75] "The different types of vertical greening systems and their relative sustainability" (PDF) (sa wikang Ingles). Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 30 Enero 2019. Nakuha noong 30 Enero 2019.

[Elkins22-76] Elkins, Dorothy; Elkins, T. H.; Hofmeister, B. (4 Agosto 2005). Berlin: The Spatial Structure of a Divided City (sa wikang Ingles). Routledge. ISBN 9781135835057. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2022. Nakuha noong 21 Setyembre 2020.

[77] "Berlin, Germany Climate Summary" (sa wikang Ingles). Weatherbase. Inarkibo mula sa orihinal noong 29 Hunyo 2015. Nakuha noong 15 Marso 2015.

[78] Gerstengarbe FW, Werner PC (2009) A short update on Koeppen climate shifts in Europe between 1901 and 2003. (sa Ingles)

[79] "weather.com" (sa wikang Ingles). weather.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Marso 2007. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[berlinermorgenpost-80] "Berlin ist das wärmste und trockenste Bundesland". Berliner Morgenpost (sa wikang Ingles). 8 Marso 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Oktubre 2021. Nakuha noong 23 Oktubre 2021.

[worldweather2-81] "Climate figures". World Weather Information Service (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Agosto 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[82] "Temperaturmonatsmittel BERLIN-TEMPELHOF 1701- 1993". old.wetterzentrale.de (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Hulyo 2019. Nakuha noong 23 Hunyo 2019.

[83] "Niederschlagsmonatssummen BERLIN-DAHLEM 1848– 1990". old.wetterzentrale.de (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Hulyo 2019. Nakuha noong 23 Hunyo 2019.

[84] "Ausgabe der Klimadaten: Monatswerte" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Hunyo 2014. Nakuha noong 2019-06-12.

[85] .o.o, Yu Media Group. "Berlin, Germany – Detailed climate information and monthly weather forecast". Weather Atlas (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Nobyembre 2021. Nakuha noong 2019-07-02.

[86] "World Weather Information Service – Berlin". Worldweather.wmo.int (sa wikang Ingles). 5 Oktubre 2006. Inarkibo mula sa orihinal noong . Nakuha noong 2012-04-07.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link) Abril 25, 2013, sa Wayback Machine

[87] "Indices Data – Berlin/Tempelhof 2759" (sa wikang Ingles). KNMI. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Hulyo 2018. Nakuha noong 2019-05-13.

[88] Long-term Development of Selected Climate Parameters (Edisyong 2015) Naka-arkibo 2021-03-08 sa Wayback Machine., Berlin Environmental Atlas. Senate Department for Urban Development and Housing. Nakuha noong Enero 30, 2019. (sa Ingles)

[noaa-90] "Berlin (10381) – WMO Weather Station" (sa wikang Ingles). NOAA. Inarkibo mula sa orihinal noong 2022-02-18. Nakuha noong 30 Enero 2019. Naarkibo 30 Enero 2019, sa Wayback Machine

[91] "Berliner Extremwerte" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Hunyo 2020. Nakuha noong 1 Disyembre 2014.

[gruen2-92] Senatsverwaltung für Umwelt, Verkehr und Klimaschutz Berlin, Referat Freiraumplanung und Stadtgrün. "Anteil öffentlicher Grünflächen in Berlin" (PDF) (sa wikang Aleman). Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 25 Pebrero 2021. Nakuha noong 2020-01-10.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[93] "Neumann: Stadtschloss wird teurer" [Neumann: Palace is getting more expensive]. Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). 24 Hunyo 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Pebrero 2016. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[94] "Das Pathos der Berliner Republik" [The pathos of the Berlin republic]. Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). 19 Mayo 2010. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Pebrero 2016. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[95] "Construction and redevelopment since 1990" (sa wikang Ingles). Senate Department of Urban Development. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Hunyo 2008. Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[96] Ouroussoff, Nicolai (9 Mayo 2005). "A Forest of Pillars, Recalling the Unimaginable". The New York Times (sa wikang Ingles). Nakuha noong 18 Agosto 2008.

[pop-detail3-97] "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.

[98] Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas, Eurostat Naka-arkibo 2015-09-03 sa Wayback Machine.. (sa Ingles)

[99] "Initiativkreis Europäische Metropolregionen in Deutschland: Berlin-Brandenburg". www.deutsche-metropolregionen.org (sa wikang Aleman). 31 Agosto 2020. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Agosto 2019. Nakuha noong 6 Pebrero 2013.

[100] statistics Berlin Brandenburg Naka-arkibo 2016-03-15 sa Wayback Machine.. www.statistik-berlin-brandenburg.de Hinango noong 10 Oktubre 2016. (sa Aleman)

[pop-detail6-101] "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.

[pop-detail4-102] "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.

[103] Dmitry Bulgakov (11 Marso 2001). "Berlin is speaking Russians' language" (sa wikang Ingles). Russiajournal.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Abril 2013. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.

[104] Heilwagen, Oliver (28 Oktubre 2001). "Berlin wird farbiger. Die Afrikaner kommen – Nachrichten Welt am Sonntag – Welt Online". Die Welt (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Mayo 2011. Nakuha noong 2 Hunyo 2011.

[105] "Zweites Afrika-Magazin "Afrikanisches Viertel" erschienen Bezirksbürgermeister Dr. Christian Hanke ist Schirmherr" (Pahayag sa midya) (sa wikang Aleman). Berlin: berlin.de. 6 Pebrero 2009. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Oktubre 2014. Nakuha noong 27 Setyembre 2016.

[106] "Hummus in the Prenzlauer Berg". The Jewish Week (sa wikang Ingles). 12 Disyembre 2014. Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Disyembre 2014. Nakuha noong 29 Disyembre 2014.

[pop-detail5-107] "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.

[108] "457 000 Ausländer aus 190 Staaten in Berlin gemeldet" [457,000 Foreigners from 190 Countries Registered in Berlin]. Berliner Morgenpost (sa wikang Aleman). 5 Pebrero 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Abril 2019. Nakuha noong 28 Abril 2019.

[109] Von Andrea Dernbach (23 Pebrero 2009). "Migration: Berlin will illegalen Einwanderern helfen – Deutschland – Politik – Tagesspiegel". Der Tagesspiegel Online (sa wikang Ingles). Tagesspiegel.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2022. Nakuha noong 15 Setyembre 2011.

[110] "Zahl der Ausländer in Berlin steigt auf Rekordhoch". jungefreiheit.de (sa wikang Aleman). 8 Setyembre 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Agosto 2017. Nakuha noong 13 Hunyo 2017.

[111] European Commission. "Official Languages" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Setyembre 2014. Nakuha noong 29 Hulyo 2014.

[112] "Studie – Zwei Millionen Berliner sprechen mindestens zwei Sprachen – Wirtschaft – Berliner Morgenpost – Berlin" (sa wikang Aleman). Morgenpost.de. 18 Mayo 2010. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Mayo 2011. Nakuha noong 2 Hunyo 2011.

[Census_2011-113] "Zensus 2011 – Bevölkerung und Haushalte – Bundesland Berlin" (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 6–7. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 3 Marso 2016. Nakuha noong 23 Pebrero 2019.

[kirchenmitglieder2010-114] "Kirchenmitgliederzahlen am 31.12.2010" [Church membership on 31 December 2010] (PDF) (sa wikang Aleman). Evangelical Church in Germany. Nobyembre 2011. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 9 Pebrero 2018. Nakuha noong 10 Marso 2012.

[klStatistik2010-115] "Die kleine Berlin–Statistik 2010" [The small Berlin statistic 2010] (PDF) (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin–Brandenburg. Disyembre 2010. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 19 Hulyo 2011. Nakuha noong 4 Enero 2011.

[pop-detail7-116] "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.

[117] "Statistisches Jahrbuch für Berlin 2010" [Statistical yearbook for Berlin 2010] (PDF) (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin–Brandenburg. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 20 Nobyembre 2012. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.

[118] Berger, Melanie (6 Hunyo 2016). "Ramadan in Flüchtlingsheimen und Schulen in Berlin". Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Disyembre 2019. Nakuha noong 23 Pebrero 2019.

[pop-detail8-119] "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). pp. 4, 10, 13, 18–22. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 23 Pebrero 2020. Nakuha noong 8 Abril 2020.

[120] Berger, Melanie (6 Hunyo 2016). "Ramadan in Flüchtlingsheimen und Schulen in Berlin" [Ramadan in refugee camps and schools in Berlin]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Hulyo 2017. Nakuha noong 13 Hunyo 2017.

[121] Schupelius, Gunnar (28 Mayo 2015). "Wird der Islam künftig die stärkste Religion in Berlin sein?". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Hunyo 2017. Nakuha noong 13 Hunyo 2017.

[The_Boston_Globe_2014-11-01-122] Ross, Mike (1 Nobyembre 2014). "In Germany, a Jewish community now thrives". The Boston Globe. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Disyembre 2016. Nakuha noong 19 Agosto 2016.

[klStatistik20102-123] "Die kleine Berlin–Statistik 2010" [The small Berlin statistic 2010] (PDF) (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin–Brandenburg. Disyembre 2010. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 19 Hulyo 2011. Nakuha noong 4 Enero 2011.

[124] "Lutheran Diocese Berlin-Brandenburg" (sa wikang Aleman). Selbständige Evangelisch-Lutherische Kirche. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Marso 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[125] "Berlin's mosques" (sa wikang Ingles). Deutsche Welle. Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Nobyembre 2018. Nakuha noong 11 Nobyembre 2018.

[126] Keller, Claudia (10 Nobyembre 2013). "Berlins jüdische Gotteshäuser vor der Pogromnacht 1938: Untergang einer religiösen Vielfalt" [Berlin's jewish places of worship before the Pogromnacht 1938: Decline of a religious diversity]. Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Nobyembre 2018. Nakuha noong 11 Nobyembre 2018. Von den weit mehr als 100 jüdischen Gotteshäusern sind gerade einmal zehn übrig geblieben. (in english: Of the far more than 100 synagogues, only ten are left.)

[127] "Verfassung von Berlin – Abschnitt IV: Die Regierung". www.berlin.de (sa wikang Aleman). 2016-11-01. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Oktubre 2020. Nakuha noong 2020-10-02.

[128] "Berliner Haushalt Finanzsenator bleibt trotz sprudelnder Steuereinnahmen vorsichtig". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2022. Nakuha noong 20 Setyembre 2016.

[129] "Vermögen" [Assets]. Berlin.de (sa wikang Aleman). 18 Mayo 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Setyembre 2019. Nakuha noong 28 Setyembre 2019.

[130] "Beteiligungen des Landes Berlin" [Holdings of the State of Berlin]. Berlin.de (sa wikang Aleman). 5 Setyembre 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Disyembre 2019. Nakuha noong 28 Setyembre 2019.

[131] "Berlin state election, 2006" (PDF). Der Landeswahlleiter für Berlin (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 23 Marso 2012. Nakuha noong 17 Agosto 2008.

[Berlintwins2-132] 1 2 "City Partnerships". Berlin.de (opisyal na websayt) (sa wikang Aleman). Governing Mayor of Berlin, Senate Chancellery, Directorate for Protocol and International Relations. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Pebrero 2021. Nakuha noong 8 Pebrero 2021.

[133] "Städtepartnerschaftsverein Friedrichshain-Kreuzberg e. V." berlin.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Marso 2021. Nakuha noong 8 Pebrero 2021.

[134] "Bundespräsident Horst Köhler" (sa wikang Aleman). Bundespraesident.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Marso 2020. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[135] "Gesetz über die Feststellung des Bundeshaushaltsplans für das Haushaltsjahr 2014". buzer.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Hulyo 2016. Nakuha noong 20 Setyembre 2016.

[136] "Bundeshaushalt digital - Bundeshaushalt -". Bundeshaushalt (sa wikang Aleman). Nakuha noong 2026-08-18.

[137] "Der Regierungsumzug ist überfällig" (sa wikang Aleman). Berliner Zeitung. 26 Oktubre 2010. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Setyembre 2015. Nakuha noong 20 Nobyembre 2023.

[138] "Berlin – Europe's New Start-Up Capital". Credit Suisse (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Marso 2016. Nakuha noong 27 Marso 2016.

[139] "Berlin hat so wenig Arbeitslose wie seit 24 Jahren nicht". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Disyembre 2015. Nakuha noong 1 Nobyembre 2015.

[140] "In Berlin gibt es so viele Beschäftigte wie nie zuvor". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). 28 Enero 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Pebrero 2016. Nakuha noong 16 Pebrero 2016.

[141] "Poor but sexy". The Economist (sa wikang Ingles). 21 Setyembre 2006. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Hunyo 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[factsheet-142] "Die kleine Berlin Statistik" (PDF). berlin.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 14 Hulyo 2014. Nakuha noong 26 Agosto 2014.

[143] "Immer mehr Konzerne suchen den Spirit Berlins" (sa wikang Aleman). Berliner Morgenpost. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Enero 2017. Nakuha noong 13 Enero 2017.

[144] "The Science and Technology Park Berlin-Adlershof". Berlin Adlershof: Facts and Figures (sa wikang Ingles). Adlershof. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Enero 2017. Nakuha noong 13 Enero 2017.

[145] "Global Cities Investment Monitor 2012" (PDF) (sa wikang Ingles). KPMG. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 2 Nobyembre 2013. Nakuha noong 28 Agosto 2014.

[146] "Arbeitslosenquote nach Bundesländern in Deutschland 2018 | Statista". Statista (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Hunyo 2021. Nakuha noong 13 Nobyembre 2018.

[147] "Arbeitslosenquote in Berlin bis 2018". Statista (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Disyembre 2019. Nakuha noong 11 Disyembre 2019.

[visitBerlin-148] 1 2 "Berlin Welcomes Record Numbers of Tourists and Convention Participants in 2014". visitBerlin (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Marso 2015. Nakuha noong 5 Marso 2015.

[149] "Tourism annual review 2025: Berlin maintains its leading position in Europe" (sa wikang Ingles). visitBerlin. 18 Pebrero 2026. Nakuha noong 2026-05-01.

[150] "Berlin No.1 city and Germany No.2 country in new ICCA rankings". C-MW.net (sa wikang Ingles). 12 Enero 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Enero 2017. Nakuha noong 13 Enero 2017.

[151] "Ottomar Anschütz, Kinogeschichte, lebender Bilder, Kino, erste-Kinovorführung, Kinovorführung, Projektion, Kinoe, Bewegungsbilder". (sa Aleman)

[152] "Berlin Cracks the Startup Code". Businessweek (sa wikang Ingles). 12 Abril 2012. Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Enero 2013. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.

[153] "Culture and Creative Industries Index Berlin-Brandenburg 2015" (sa wikang Ingles). Creative City Berlin. 7 Hunyo 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Enero 2016. Nakuha noong 3 Enero 2016.

[154] "Wall-to-wall culture". The Age (sa wikang Ingles). Australia. 10 Nobyembre 2007. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Disyembre 2007. Nakuha noong 30 Nobyembre 2007.

[155] "Media Companies in Berlin and Potsdam". medienboard (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Hunyo 2013. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[156] Report on the quality of life in European cities, 2023 (PDF) (Ulat) (sa wikang Ingles). Luxembourg: European Commission, Directorate-General for Regional and Urban Policy. 2023. pp. 11, 14, 46. doi:10.2776/830208. ISBN 978-92-68-07782-5. Nakuha noong 10 August 2026.

[157] Global Power City Index 2025 Summary (PDF) (Ulat) (sa wikang Ingles). Institute for Urban Strategies, Mori Memorial Foundation. 2025. pp. 2, 14. Nakuha noong 10 Agosto 2026.

[158] Berlin in Zahlen: Sozialbericht 2025 [Berlin in figures: Social Report 2025] (PDF) (Ulat) (sa wikang Aleman). Senatsverwaltung für Arbeit, Soziales, Gleichstellung, Integration, Vielfalt und Antidiskriminierung. 16 Abril 2026. pp. 12–13, 95. Nakuha noong 10 August 2026.

[159] "What happened to Berlin's ghost airport?". BBC Worklife (sa wikang Ingles). 30 Oktubre 2018. Nakuha noong 12 Agosto 2026.

[160] "Berlin Brandenburg Airport BER takes off" (sa wikang Ingles). Federal Government of Germany. 30 Oktubre 2020. Nakuha noong 12 Agosto 2026.

[161] "Berlin Brandenburg Airport" (sa wikang Ingles). Flughafen Berlin Brandenburg GmbH. Nakuha noong 12 Agosto 2026.

[162] BLZ (2020-01-23). "Gericht weist weitere Klage gegen BER-Erweiterung ab ". Berliner Zeitung (sa wikang Aleman). Nakuha noong 2026-08-12.

[163] "Even faster to BER: Five times an hour in 23 minutes from Hauptbahnhof to BER" (sa wikang Ingles). Flughafen Berlin Brandenburg GmbH. 12 Disyembre 2025. Nakuha noong 12 Agosto 2026.

[164] "Park Tempelhofer Feld" (sa wikang Ingles). State of Berlin. 23 June 2025. Nakuha noong 12 Agosto 2026.

[165] Latz, Christian (14 Marso 2021). "Wie der Westhafen Berlins Güterverkehr in die Zukunft bringt". morgenpost.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Setyembre 2021. Nakuha noong 4 Setyembre 2021.

[166] "Berlin: Stations" (sa wikang Ingles). Travelinho.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Disyembre 2017. Nakuha noong 2 Disyembre 2017.

[167] "Die kleine Berlin-Statistik 2015" (PDF) (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong 15 Marso 2016. Nakuha noong 14 Pebrero 2016.

[168] Winfried Wolf (1994). Berlin, Weltstadt ohne Auto? : Verkehrsgeschichte 1848–2015 (sa wikang Aleman) (ika-1. Aufl (na) labas). Köln: ISP. ISBN 3929008742. OCLC 33163088.

[169] "Bike City Berlin". Treehugger (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Setyembre 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[170] "Platz da! – für die Radfahrer". Neues Deutschland (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Marso 2011. Nakuha noong 22 Marso 2011.

[171] "Berlin Traffic in Figures" (PDF). Senate Department of Urban Development (sa wikang Ingles). 2013. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 19 Marso 2016. Nakuha noong 14 Pebrero 2016.

[172] "Mit dem Fahrrad – In Bussen und Bahnen" [By Bicycle – In Buses and Trains] (sa wikang Aleman). Senate Department of Urban Development. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Mayo 2010. Nakuha noong 15 Hunyo 2010.

[173] "Taxis in Berlin". www.visitberlin.de (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2024-06-25.

[174] H. F. (Hulyo 31, 2023). "Yes, There's Uber in Germany, but…". The German Way & More • Language and Culture in Austria, Germany and Switzerland (sa wikang Ingles).

[Berlin-electricity-2024-175] "Mehr als die Hälfte des Stroms aus Erneuerbaren" (sa wikang Aleman). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg. 5 Hunyo 2025. Nakuha noong 9 Agosto 2026.

[176] "380-kV Berlin diagonal power link". 50Hertz Transmission. Nakuha noong 9 Agosto 2026.

[177] "History" (sa wikang Ingles). Stromnetz Berlin. Nakuha noong 9 Agosto 2026.

[BEW-public-ownership-178] "Berlin holt die Wärme nach Hause" (sa wikang Aleman). BEW Berliner Energie und Wärme. 3 Mayo 2024. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Agosto 2026. Nakuha noong 9 Agosto 2026.

[BEW-generating-facilities-179] "Unsere Erzeugungsanlagen in Berlin" (sa wikang Aleman). BEW Berliner Energie und Wärme. Nakuha noong 9 Agosto 2026.

[180] Monitoringbericht 2025: Masterplan Solarcity Berlin (PDF) (Ulat) (sa wikang Aleman). Berlin Senate Department for Economics, Energy and Public Enterprises. Mayo 2026. p. 13. Nakuha noong 9 Agosto 2026.

[Berlin-coal-phase-out-181] "Machbarkeitsstudie „Kohleausstieg und nachhaltige Fernwärmeversorgung Berlin 2030"" (sa wikang Aleman). State of Berlin. Nakuha noong 9 Agosto 2026.

[182] Kühne, Anja; Warnecke, Tilmann (17 Oktubre 2007). "Berlin leuchtet" (sa wikang Aleman). Der Tagesspiegel. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Hunyo 2008. Nakuha noong 18 Disyembre 2016.

[183] "History of the Charité of Berlin" (sa wikang Ingles). Charité. 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Marso 2016. Nakuha noong 14 Pebrero 2016.

[184] "Louis Pasteur vs Robert Koch: The History of Germ Theory". YouTube (sa wikang Ingles). 26 Mayo 2023. Inarkibo mula sa orihinal noong 30 Enero 2024. Nakuha noong 7 Enero 2024.

[Charité_–_Universitätsmedizin_Berlin-185] 1 2 Charité – Universitätsmedizin Berlin. "Facts & Figures" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Hunyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.

[factsheet22-186] "Die kleine Berlin Statistik" (PDF). berlin.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 14 Hulyo 2014. Nakuha noong 26 Agosto 2014.

[187] "Jahrgangsstufe Null". Der Tagesspiegel (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Mayo 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[188] "Geschichte des Französischen Gymnasiums". Französisches Gymnasium Lycée Français Berlin (sa wikang Aleman at Pranses). Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Hunyo 2008. Nakuha noong 17 Agosto 2008.

[189] "Latein an Berliner Gymnasien" (sa wikang Aleman). 29 Marso 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Oktubre 2017. Nakuha noong 6 Mayo 2018.

[190] "Alt-Griechisch an Berliner Gymnasien" (sa wikang Aleman). 31 Marso 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong 12 Oktubre 2017. Nakuha noong 6 Mayo 2018.

[191] "Metropolis of Sciences". Berlin Partner GmbH (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Abril 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[192] "HochschulenBerlin mit neuem Studentenrekord". Focus (sa wikang Aleman). 25 Nobyembre 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Abril 2016. Nakuha noong 1 Disyembre 2015.

[193] Free University of Berlin (29 Nobyembre 2010). "Facts and Figures". Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Disyembre 2017. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.

[194] Humboldt University of Berlin. "Facts and Figures" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Hulyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.

[195] Technische Universität Berlin. "Facts and Figures" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.

[196] Berlin University Alliance (12 Pebrero 2018). "Excellence Strategy of the German Government" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 27 Hunyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.

[197] DFG. "Excellence Strategy" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.

[198] Berlin University of the Arts. "Facts and Figures" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Hunyo 2020. Nakuha noong 27 Hunyo 2020.

[199] "Ten institutions that dominated science in 2015". Nature Index (sa wikang Ingles). 20 Abril 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Abril 2016. Nakuha noong 20 Abril 2016.

[berlin.de-200] 1 2 3 4 "Die kleine Berlin Statistik" (PDF). berlin.de (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 14 Hulyo 2014. Nakuha noong 26 Agosto 2014.

[201] "European Institute of Innovation and Technology: Home". Europa (web portal) (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 29 Mayo 2010. Nakuha noong 8 Hunyo 2010.

[202] "EIT ICT Labs – Turn Europe into a global leader in ICT Innovation". Technische Universität Berlin Center for Entrepreneurship (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Oktubre 2016. Nakuha noong 25 Oktubre 2016.

[203] "Adlershof in Brief". Adlershof.de (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Oktubre 2016. Nakuha noong 27 Oktubre 2016.

[UNESCO-2-204] 1 2 "World Heritage Site Palaces and Parks of Potsdam and Berlin". UNESCO (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Agosto 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[205] "Hub Culture's 2009 Zeitgeist Ranking". Hub Culture (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Marso 2009. Nakuha noong 30 Abril 2009.

[UNESCO22-206] "World Heritage Site Palaces and Parks of Potsdam and Berlin". UNESCO (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Agosto 2008. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[207] "Hub Culture's 2009 Zeitgeist Ranking". Hub Culture (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 31 Marso 2009. Nakuha noong 30 Abril 2009.

[208] "Berlin's music business booms". Expatica (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 11 Setyembre 2007. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[209] "Sprung in die Wolken". Zitty (sa wikang Aleman). 2 Hulyo 2008. Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Abril 2012. Nakuha noong 19 Agosto 2008.

[UNESCO-210] "World Heritage Site Museumsinsel" (sa wikang Ingles). UNESCO. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Mayo 2021. Nakuha noong 6 Mayo 2021.

[211] "Egypt battling for more relics after Louvre success" (sa wikang Ingles). Expatica. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Hulyo 2019. Nakuha noong 9 Hulyo 2019.

[212] Vogel, Carol (21 Disyembre 2000). "Dealer Will Enrich Art of the Berlin He Fled". The New York Times (sa wikang Ingles). ISSN 0362-4331. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Marso 2019. Nakuha noong 28 Disyembre 2018.

[213] "Kupferstichkabinett". Staatliche Museen zu Berlin (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Enero 2023. Nakuha noong 4 Agosto 2022.

[214] Tillack-Graf, Anne-Kathleen (2004). Das Denkmal für Friedrich den Großen von Friedrich Gilly 1796 (sa wikang Aleman). Munich: GRIN Verlag. ISBN 9783640966035.

[215] Wasacz, Walter (11 Oktubre 2004). "Losing your mind in Berlin". Metro Times (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Setyembre 2015. Nakuha noong 18 Nobyembre 2006.

[216] "Berlin, Berlin, the city of sin. The city that never sleeps, or better yet, where you never have to sleep" (sa wikang Ingles). Decoded Magazine. 5 Enero 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Pebrero 2022. Nakuha noong 14 Pebrero 2022.

[217] "Art of Now – Berlin's Nightlife – BBC Sounds". BBC (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 6 Hulyo 2020. Nakuha noong 6 Hulyo 2020.

[218] Krauss, Kenneth (2004). The drama of fallen France: reading la comédie sans tickets (sa wikang Ingles). Albany, NY: State University of New York. p. 11. ISBN 978-0-7914-5953-9.

[219] Ross, Alex (26 Enero 2015). "Berlin Story – The New Yorker". The New Yorker (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Abril 2016. Nakuha noong 6 Hunyo 2016.

[220] "Berlin for Gays and Lesbians" (sa wikang Ingles). 7 Oktubre 2006. Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Oktubre 2006. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[221] "European Film Academy" (sa wikang Ingles). European Film Academy. Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Mayo 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[222] "Berlin Film Festival" (sa wikang Ingles). Berlinale.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Pebrero 2011. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[223] "English Summary" (sa wikang Ingles). Karneval-berlin.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Abril 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[224] Berlin Festival Naka-arkibo 2015-03-14 sa Wayback Machine. na websayt (sa Ingles)

[225] Berlin Music Week Naka-arkibo 2014-04-10 sa Wayback Machine. na websayt (sa Ingles)

[226] Charlotte Higgins and Ben Aris in Berlin (29 Abril 2004). "Is Rattle's Berlin honeymoon over?". The Guardian (sa wikang Ingles). London. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Agosto 2013. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[227] Wakin, Daniel J. (25 Setyembre 2005). "Music: Berlin". The New York Times (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 2015-05-29. Nakuha noong 2024-08-29.

[228] D. "Haus der Kulturen der Welt" (sa wikang Aleman). Hkw.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Mayo 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[229] Wilder, Charly (21 Hunyo 2018). "In the Capital of Electronic Music, Women Rule the Scene". The New York Times (sa wikang Ingles). ISSN 0362-4331. Inarkibo mula sa orihinal noong 1 Enero 2022. Nakuha noong 7 Agosto 2020.

[230] "MICHELIN Guide, Germany, Berlin Restaurants" (sa wikang Ingles). MICHELIN Guide. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Nobyembre 2021. Nakuha noong 15 Nobyembre 2021.

[231] "Good Taste Award Winner 2015: Berlin, The New Vegetarian Capital" (sa wikang Ingles). SAVEUR. 5 Setyembre 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 17 Pebrero 2016. Nakuha noong 1 Marso 2016.

[232] "Berlin: Vegan capital of the world?" (sa wikang Ingles). DW. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Abril 2017. Nakuha noong 4 Abril 2017.

[233] "Berlin's booming food scene" (sa wikang Ingles). DW. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Abril 2017. Nakuha noong 4 Abril 2017.

[234] "Conscious Food Consumption at Berlin's Restlos Glücklich" (sa wikang Ingles). Food Tank. 11 Setyembre 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Abril 2017. Nakuha noong 4 Abril 2017.

[235] Berlin Naka-arkibo 2014-03-03 sa Wayback Machine. German Foods (sa Ingles)

[236] Paterson, Tony (15 Agosto 2009). "Spicy sausage that is worthy of a shrine in Berlin". The Independent (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Marso 2019. Nakuha noong 24 Agosto 2017.

[237] "Chocolate Heaven at Fassbender & Rausch" (sa wikang Ingles). Luxe Adventure Traveler. 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong 5 Marso 2016. Nakuha noong 1 Marso 2016.

[238] "History from 1918 to today" (sa wikang Ingles). Rausch Chocolate House. Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2023. Nakuha noong 26 Hulyo 2023.

[239] "Hauptstadt-Zoo beliebtester Tierpark". Rundfunk Berlin-Brandenburg (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Oktubre 2006. Nakuha noong 17 Agosto 2008.

[240] Moore, Tristana (23 Marso 2007). "Baby bear becomes media star". BBC News (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 1 Abril 2007. Nakuha noong 17 Agosto 2008.

[241] "Grün Berlin" [Green Berlin] (sa wikang Aleman). Die Grün Berlin GmbH. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Mayo 2011. Nakuha noong 27 Mayo 2011.

[242] "Peter Joseph Lenné, Senate Department of Urban Development". Stadtentwicklung.berlin.de. 30 Setyembre 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Abril 2013. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.

[243] Paul Sullivan (30 Hulyo 2010). "Volkspark Friedrichshain". Slow Travel Berlin (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Setyembre 2014. Nakuha noong 30 Agosto 2014.

[244] Stephan, Felix (10 Disyembre 2012). "Entfaltung auf dem Rollfeld". zeit.de (sa wikang Aleman). Berlin (Germany). Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Oktubre 2020. Nakuha noong 8 Pebrero 2018.

[245] Lee, Denny (10 Disyembre 2006). "36 Hours in Berlin" (sa wikang Ingles). Berlin (Germany): Travel.nytimes.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Hunyo 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[246] "Melbourne retains ultimate sports city title". ABC News (sa wikang Ingles). 1 Abril 2008. Inarkibo mula sa orihinal noong 13 Enero 2009. Nakuha noong 1 Hulyo 2008.

[247] "Italy conquer the world as Germany wins friends" (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Agosto 2008.

[248] "12. IAAF Leichtathletik WM berlin 2009" (sa wikang Aleman). Berlin2009.org. Inarkibo mula sa orihinal noong 20 Hulyo 2009. Nakuha noong 10 Pebrero 2013.

[249] "Euroleague Final Four returns to Berlin in 2016" (sa wikang Ingles). Euroleague. 11 Mayo 2015. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Oktubre 2016. Nakuha noong 5 Nobyembre 2016.

[250] "Berlin's Failed Bid to Host the 2000 Summer Olympic Games: Urban Development and the Improvement of Sports Facilities" (sa wikang Ingles). Hunyo 2009.

[251] "Berlin, Germany selected to host the 2023 Special Olympics World Games" (sa wikang Ingles). Special Olympics. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Disyembre 2018. Nakuha noong 21 Disyembre 2018.

[252] "Berlin Marathon" (sa wikang Ingles). Scc-events.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 2 Abril 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[253] "Mellowpark Campus" (sa wikang Ingles). urbancatalyst-studio.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Setyembre 2014. Nakuha noong 29 Agosto 2014.

[254] "500,000 spectators to watch the game together" (sa wikang Ingles). Blogs.bettor.com. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Marso 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[255] Mcintosh, J. S. (2010). Gymnastics (sa wikang Ingles). Mason Crest. ISBN 978-1422217344.

[256] Strauss, Michael. "A History of Gymnastics: From Ancient Greece to Modern Times | Scholastic". www.scholastic.com (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Disyembre 2019. Nakuha noong 4 Disyembre 2019.

[257] Drane, Robert (16 Marso 2016). "Friedrich Jahn invented gymnastics' apparatus". Inside Sport (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Disyembre 2019. Nakuha noong 4 Disyembre 2019.

[258] "Ältester Sportverein der Welt wird 200 Jahre" (sa wikang Aleman). Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Enero 2024. Nakuha noong 20 Enero 2024.

[259] "Der Landessportbund Berlin – Mitglieder" (sa wikang Aleman). LSB. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Oktubre 2014. Nakuha noong 3 Setyembre 2014.

[260] "Berlin's swimming pools and bathing spots" (sa wikang Ingles). New in the City. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Pebrero 2016. Nakuha noong 12 Pebrero 2016.

[261] "Sports Metropolis" (sa wikang Ingles). Be Berlin. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Pebrero 2016. Nakuha noong 12 Pebrero 2016.

[Herthabsc.de-2011-262] 1 2 "Hertha BSC" (sa wikang Ingles). Herthabsc.de. 27 Disyembre 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong 23 Disyembre 2017. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[263] "Union Berlin" (sa wikang Ingles). Fc-union-berlin.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 7 Pebrero 2010. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[264] "ALBA Berlin" (sa wikang Aleman). Albaberlin.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 10 Mayo 2000. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[265] "Berlin Thunder" (sa wikang Ingles). europeanleague.football. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Mayo 2021. Nakuha noong 26 Mayo 2021.

[266] "Eisbären Berlin" (sa wikang Aleman). Eisbaeren.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Abril 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[267] "Füchse Berlin" (sa wikang Aleman). Fuechse-berlin.de. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Abril 2012. Nakuha noong 7 Abril 2012.

[268] "Berliner RC" (sa wikang Aleman). Berliner.de. Nakuha noong 1 Enero 2026.

[269] "Liria Berlin" (sa wikang Aleman). Fciliria.berlin. Nakuha noong 1 Enero 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[pananda 1]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[pananda 2]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

Hamburg, Lübeck	Neubrandenburg, Rostock	Szczecin (Polonya)
Brandenburg an der Havel, Braunschweig		Frankfurt (Oder)
	Berlin

Potsdam, Dessau, Halle, Leipzig	Dresden	Cottbus