Tarlac
- Para sa lungsod, tingnan Lungsod ng Tarlac. Para sa ilog, tingnan Ilog Tarlac.
Tarlac | |||
|---|---|---|---|
| Lalawigan ng Tarlac | |||
 | |||
| |||
 Mapa ng Pilipinas na magpapakita ng lalawigan ng Tarlac | |||
 | |||
| Mga koordinado: 15°30'N, 120°30'E | |||
| Bansa |  Pilipinas | ||
| Rehiyon | Gitnang Luzon | ||
| Kabisera | Lungsod ng Tarlac | ||
| Pagkakatatag | 28 Mayo 1873 | ||
| Pamahalaan | |||
| • Uri | Sangguniang Panlalawigan | ||
| • Gobernador | Susan A. Yap-Sulit | ||
| • Manghalalal | 936,003 na botante (2025) | ||
| Lawak | |||
| • Kabuuan | 3,053.60 km2 (1,179.00 milya kuwadrado) | ||
| Populasyon (senso ng 2024) | |||
| • Kabuuan | 1,568,162 | ||
| • Kapal | 510/km2 (1,300/milya kuwadrado) | ||
| • Kabahayan | 359,561 | ||
| Ekonomiya | |||
| • Kaurian ng kita | ika-1 klase ng kita ng lalawigan | ||
| • Antas ng kahirapan | 8.10% (2021)[2] | ||
| • Kita | ₱ 3,522 million (2022) (2022) | ||
| • Aset | ₱ 10,780 million (2022) | ||
| • Pananagutan | ₱ 2,788 million (2022) | ||
| • Paggasta | ₱ 2,274 million (2022) | ||
| Pagkakahating administratibo | |||
| • Mataas na urbanisadong lungsod | 0 | ||
| • Lungsod | 1 | ||
| • Bayan | 17 | ||
| • Barangay | 510 | ||
| • Mga distrito | 3 | ||
| Sona ng oras | UTC+8 (PST) | ||
| PSGC | 0306900000 | ||
| Kodigong pantawag | 45 | ||
| Kodigo ng ISO 3166 | PH-TAR | ||
| Klima | tropikal na monsoon na klima | ||
| Mga wika | wikang Kapampangan Wikang Iloko wikang Sambal Tagalog Wikang Abellen Wikang Antsi | ||
| Websayt | http://www.tarlac.gov.ph/ | ||
Ang Tarlac ay isang walang pampang na lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa rehiyon ng Gitnang Luzon. Lungsod ng Tarlac ang kapital nito. Napapaligiran ang Tarlac ng Pangasinan sa hilaga, Nueva Ecija sa silangan, Pampanga sa timog, at Zambales sa kanluran.
Ang lalawigan ay matatagpuan sa puso ng Luzon, sa tinatawag na Central Plain na sumasaklaw din sa mga kalapit na lalawigan ng Pampanga, Pangasinan, Nueva Ecija, at Zambales. Ang Tarlac ay sumasaklaw sa kabuuang lawak ng lupa na 3,053.45 km2 (305,345 ha).
Sa simula ng kasaysayan, ang nakilala ngayon bilang Valenzuela Ranch ay dating isang masukal na lugar na puno ng kagubatan, na tinitirhan ng mga ligaw na tribo ng mga nomadikong mga Aeta na sinasabing mga katutubong naninirahan sa Pilipinas, at sa mahabang panahon, ito ang natitirang liblib na lupain ng Central Plains ng Luzon. Ngayon, ang Tarlac ay isa sa mga pinaka-multi-kultural na lalawigan sa rehiyon para sa pagkakaroon ng pinaghalong apat na natatanging pangkat etniko: ang Kapampangan, ang Mga Pangasinan, ang Ilocano, at ang Tagalog. Kilala rin ito sa masasarap na pagkain at malalawak na taniman ng asukal at palay sa Gitnang Luzon.[3]
Heograpiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Matatagpuan ang lalawigan sa gitna ng gitnang kapatagan ng Luzon, at napalilubutan ng mga lalawigan ng Pampanga sa timog, Nueva Ecija sa silangan, Pangasinan sa hiliaga, at Zambales sa kanluran. Tinatayang 75% ng lalawigan ay patag samantalang ang nalalabing bahagdan ay maburol hanggang sa mabundok.
Tulad ng karamihan ng Gitnang Luzon, ang lalawigan ay may dalawang uri ng panahon: tag-araw mula Nobyembre hanggang Abril at tag-ulan sa nalalabing mga buwan. Ito ang pinakamalamig na lalawigan sa rehiyon, na may karaniwang temperatura na 24 °C (75 °F).
Mga paghahating pampangasiwaan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Nahahati ang Tarlac sa 17 munisipalidad at 1 lungsod. Lahat ay nakapangkat sa tatlong mga distritong pambatas. May kabuuang 511 mga barangay sa lalawigan.
Mapang pampolitika ng Tarlac
- † Panlalawigang kabisera at bahaging lungsod
- Bayan
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Mga kilalang tao
[baguhin | baguhin ang wikitext]Mga pambansang bayani at makabayan
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Servillano Aquino – Rebolusyonaryong heneral ng Pilipinas
- Benigno Aquino Jr. – dating Senador ng Pilipinas at pinuno ng oposisyon noong Diktadurya ng Batas Militar ng diktador na si Ferdinand Marcos
- Francisco Makabulos – Rebolusyonaryong heneral ng Pilipinas, at dating gobernador ng Tarlac
Pulitika at pamahalaan
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Bam Aquino – dating Senador ng Pilipinas
- Benigno Aquino III – Ika-15 Pangulo ng Pilipinas
- Benigno Aquino Sr. – Ika-6 Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas, at ika-10 [[Kalihim ng Agrikultura] (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Agrikultura]] at dating Senador ng Pilipinas
- Butz Aquino – dating Senador ng Pilipinas
- Corazon Aquino – ika-11 Pangulo ng Pilipinas
- Herminio Aquino – dating kongresista at dating bise gobernador ng Tarlac
- Tessie Aquino-Oreta – dating Senador ng Pilipinas
- Jesus Barrera – ika-67 katuwang mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas
- Nicanor Bartolome – ika-16 Hepe ng Pambansang Pulisya ng Pilipinas
- César Bengzon – ika-9 Punong Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas, at unang Pilipinong Mahistrado ng Pandaigdigang Hukuman ng Katarungan
- Onofre Corpuz – Ika-23 Kalihim ng Kagawaran ng Edukasyon, Ika-13 Pangulo ng Pamantasan ng Pilipinas, at Pambansang Siyentista ng Pilipinas para sa Ekonomiks na Pampulitika at Pamahalaan
- Ricardo David – Ika-41 Pinuno ng Kawani ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas
- Voltaire Gazmin – Ika-26 Kalihim ng Kagawaran ng Pambansang Depensa
- Eva Estrada Kalaw – dating Senador ng Pilipinas
- Jesli Lapus – Ika-31 Kalihim ng Kagawaran ng Kalakalan at Industriya, at Ika-34 Kalihim ng Kagawaran ng Edukasyon
- Horacio Morales – Ika-8 Kalihim ng Kagawaran ng Repormang Pansakahan
- Macario Peralta Jr. – dating Senador ng Pilipinas, at ika-13 Kalihim ng Kagawaran ng Pambansang Depensa
- Alberto Romulo – Ika-23 Kalihim ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas, Ika-34 Kalihim Tagapagpaganap ng Pilipinas
- Jose Roy – dating Senador ng Pilipinas
- Carlos P. Romulo – Ika-4 pangulo ng Pangkalahatang Asamblea ng mga Nagkakaisang Bansa, Ika-14 Kalihim ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas, ika-11 Pangulo ng Unibersidad ng Pilipinas, at Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas para sa Panitikan
- Paulino Santos – Ika-2 Pinuno ng Kawani ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas
- Gilbert Teodoro – Ika-25 Kalihim ng Kagawaran ng Pambansang Depensa
Mga personalidad sa kasaysayan
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Bernabe Buscayno – tagapagtatag ng Bagong Hukbong Bayan, ang pakpak militar ng Partido Komunista ng Pilipinas
- Leonor Rivera – pangalawang pinsan at karelasyon ni José Rizal na kilala bilang Maria Clara
Sining at agham
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Gregorio C. Brillantes – manunulat ng kathang-isip
- Benjamin Cabrera – Pilipinong manggagamot na kilala sa kanyang pananaliksik sa medikal na parasitolohiya at kalusugang pampubliko
- Xiao Chua – pampublikong historyador
- Alex Niño – Pilipino artista ng komiks na kilala sa kanyang trabaho para sa mga Amerikanong tagapaglathala na DC Comics, Marvel Comics, at Warren Publishing, at sa magasin na Heavy Metal
- Pinggot Zulueta – Pilipinong biswal na artista at photojournalist
Relihiyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Alberto Ramento – ikasiyam Kataas-taasang Obispo at tagapangulo ng Kataas-taasang Konseho ng mga Obispo ng Iglesia Filipina Independiente (IFI)
Negosyo
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Danding Cojuangco – chairman at CEO ng San Miguel Corporation,[7] ang pinakamalaking korporasyon ng pagkain at inumin sa Pilipinas at Timog-silangang Asya Siya ay malawakang itinuturing na isang kroni noong panahon ng rehimeng Marcos.
- Lucia Cunanan – Pinay restaurateur na kilala sa pag-imbento o kahit man lang muling pag-imbento sisig, isang tanyag na Kapampangan na pagkain sa Pilipinas at Filipino diasporas sa buong mundo
Mga Entertainer
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Ion Perez – personalidad ng TV host
- Lorna Tolentino – batikang aktres
- Arron Villaflor – artista
- Brent Manalo – artista
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ "Province:". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Nakuha noong 12 Nobyembre 2016.
- ↑ "2021 Full Year Official Poverty Statistics of the Philippines" (PDF). Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 15 Agosto 2022. Nakuha noong 28 Abril 2024.
- ↑ "Kasaysayan ng Tarlac". Opisyal na Portal ng Lalawigan ng Tarlac. Inarkibo mula sa orihinal noong 22 Enero 2016. Nakuha noong 30 Agosto 2015.
- 1 2 "Municipal: Tarlac". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Nakuha noong 8 Enero 2016.
- ↑
Census of Population (2015). "Region III (Central Luzon)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. Nakuha noong 20 Hunyo 2016.
{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑
Census of Population and Housing (2010). "Region III (Central Luzon)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. NSO. Nakuha noong 29 Hunyo 2016.
{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑ Conde, Carlos H. (Hunyo 18, 2005). "Spotlight: Ang power broker ng Pilipinas". The New York Times. Nakuha noong Nobyembre 3, 2011.
