Davao del Sur
Davao del Sur | ||
|---|---|---|
| Lalawigan ng Davao del Sur | ||
| ||
 Mapa ng Pilipinas na magpapakita ng lalawigan ng Davao del Sur | ||
 | ||
| Mga koordinado: 6°20'N, 125°30'E | ||
| Bansa |  Pilipinas | |
| Rehiyon | Kadabawan | |
| Kabisera | Digos | |
| Pagkakatatag | 8 Mayo 1967 | |
| Pamahalaan | ||
| • Uri | Sangguniang Panlalawigan | |
| • Gobernador | Douglas Cagas | |
| • Manghalalal | 1,471,819 na botante (2025) | |
| Lawak | ||
| • Kabuuan | 2,163.98 km2 (835.52 milya kuwadrado) | |
| Populasyon (senso ng 2024) | ||
| • Kabuuan | 705,129 | |
| • Kapal | 330/km2 (840/milya kuwadrado) | |
| • Kabahayan | 182,681 | |
| Ekonomiya | ||
| • Kaurian ng kita | ika-1 klase ng kita ng lalawigan | |
| • Antas ng kahirapan | 7.20% (2021)[2] | |
| • Kita | ₱ 2,276 million (2022) (2022) | |
| • Aset | ₱ 7,944 million (2022) | |
| • Pananagutan | ₱ 1,324 million (2022) | |
| • Paggasta | ₱ 1,977 million (2022) | |
| Pagkakahating administratibo | ||
| • Mataas na urbanisadong lungsod | 1 | |
| • Lungsod | 1 | |
| • Bayan | 14 | |
| • Barangay | 517 | |
| • Mga distrito | 2 (isasama ang 3 distrito ng Lungsod Davao). | |
| Sona ng oras | UTC+8 (PST) | |
| PSGC | 112400000 | |
| Kodigong pantawag | 82 | |
| Kodigo ng ISO 3166 | PH-DAS | |
| Klima | tropikal na kagubatang klima | |
| Mga wika | Wikang Dabawenyo Wikang Bagobo Matigsalug Wikang Tagabanwa Wikang Sarangani Ata Manobo Wikang Obo Sangil Koronadal Blaan Sarangani Blaan Kagan Kalagan Tagakaulo Kalagan | |
| Websayt | http://www.davaosur.gov.ph/ | |
Ang Davao del Sur (Filipino: Timog Davao) ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa Rehiyon ng Davao sa Mindanao. Lungsod ng Digos ang kapital nito at napapaligiran ng lalawigan ng Davao del Norte sa hilaga, at Cotabato, Sultan Kudarat, South Cotabato, at Sarangani sa kanluran. Nasa silangan naman ang Golpo ng Davao.
Dating bahagi ng lalawigan ang Lungsod ng Davao hanggang naging malayang lungsod at ito rin ay ang pinakamalaking lungsod sa probinsya. Namamahala ang lungsod na hiwalay sa lalawigan at may sariling kinatawan sa Kongreso.
4,852 / 5,000
Kasaysayan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Panahon ng Maguindanao
[baguhin | baguhin ang wikitext]Isang Maguindanaon Datu sa ilalim ng pangalang Datu Bago ay ginantimpalaan ng Sultan ng Maguindanao Sultanate sa teritoryo ng paligid ng Davao Gulf sa pagsali sa campaign laban sa mga Espanyol noong huling bahagi ng 1700s. Mula sa kanyang ninunong tahanan sa Maguindanao, lumipat siya sa lugar noong 1800 at, matapos makumbinsi ang mga Bagobos at iba pang katutubong grupo sa lugar sa kanyang panig, sinakop niya ang buong lugar ng Golpo ng Davao.[3] Matapos mapagtibay ang kanyang posisyon, itinatag niya ang kuta ng Pinagurasan sa lugar na ngayon ay matatagpuan sa Bangkerohan Public Market noong 1830 na nagsilbing kanyang kabisera.[4] Mula sa pagiging isang kuta at himpilan ng mga operasyon kung saan maaaring tipunin at tipunin ni Datu Bago ang kanyang mga puwersa, ang pamayanan ng Pinagurasan ay kalaunan ay lumago at naging isang maliit na lungsod na umaabot mula sa kasalukuyang Generoso Bridge sa Bangkerohan hanggang Quezon Boulevard nang mahigit isang kilometro pababa sa timog,[3]:172–176 habang ang mga Maguindanaon at Bagobo, kasama ang iba pang kalapit na mga tribo sa lugar, ay dumagsa sa pamayanan, na kalaunan ay naging pangunahing entrepot ng kalakalan sa lugar ng Golpo ng Davao.[5] Dahil sa kanyang malawak na pamumuno sa Golpo ng Davao, si Datu Bago ay kalaunan ay kinoronahan bilang Sultan ng kanyang mga nasasakupan sa kanyang kabisera na Pinagurasan noong 1843, na epektibong naging halos malaya ang kanyang kaharian mula sa Sultanato ng Maguindanao at ngayon ay isang Sultanato na naghahari sa Golpo ng Davao, na ngayon ay nasa pantay na katayuan kasama ng mga kahariang Muslim sa Mindanao ng Maguindanao at Sulu.[4]
Panahon ng kolonyal na Espanyol
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang pagsisimula ng parehong Rehiyon ng Davao at Davao del Sur ay iniugnay sa pagtatatag ng Davao, na siyang unang bayan na itinatag sa katimugang Mindanao noong 1848, kasunod ng pananakop ni José Uyanguren sa lugar ng Basque lalawigan ng Gipuzkoa, Espanya (Guipúzcoa sa Espanyol). Noong 1849, itinatag ang lalawigan ng Nueva Guipúzcoa sa rehiyong nasakop ng Uyanguren sa tinatawag ngayong Rehiyon ng Davao, kasama ang Davao, na noon ay tinatawag na Nueva Vergara, bilang kabisera ng lalawigan. Si Uyanguren ang naging gobernador ng lalawigan, ngunit nabigo siya sa kanyang mga pagsisikap na paunlarin ang Nueva Guipúzcoa.
Tatlumpu't anim na taon matapos ang pagkakatatag ng Davao, itinatag ang bayan ng Santa Cruz noong Oktubre 5, 1884. Ito ang unang bayan na itinatag sa timog ng Davao at ngayon ay ang pinakamatanda sa lalawigan.
Panahon ng kolonyal na Amerikano
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang Pamamahalang Espanyol sa Pilipinas ay natapos noong 1898 kasunod ng pagkatalo ng mga Kastila noong Digmaang Espanyol–Amerikano. Noong mga unang taon ng 1900s, ang mga alon ng mga imigrante mula sa Visayas, Luzon, at pati na rin mula sa Tsina at Japan ay nagsimulang manirahan sa rehiyon, na pangunahing nakasentro sa Davao. Ang rehiyon ay nagsimulang umunlad sa paglago ng ekonomiya habang lumaganap ang negosyong pang-agrikultura sa rehiyon.
Bilang bahagi ng "mangkok ng pagkain" ng tinatawag ngayong lalawigan ng Davao del Sur, na kilala rin bilang Padada Valley, ang lugar ng agrikultura sa timog ng bayan ng Santa Cruz, na kilala bilang Digos noong panahong iyon, ay umakit ng maraming migrante, na karamihan ay nagmula sa mga rehiyon ng Visayas at Ilocos upang permanenteng manirahan sa lugar. Bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, isang mapangahas na Amerikano na nagngangalang N.E. Crumb ang umupa ng 10.24 kilometro kuwadrado (3.95 mi kuw) at ginawang isang plantasyon ng abaca ang lugar. Ito ang naging sentro ng aktibidad pang-ekonomiya sa lokalidad noong mga panahong iyon.
Panakop ng mga Hapones
[baguhin | baguhin ang wikitext]Noong 1942, sa pagsisimula ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa Pasipiko, ang mga unang alon ng mga sumasalakay na yunit ng Hapones ay dumaong at pumasok sa lalawigan ng katimugang Davao.Padron:Explain
Noong 1945, ang pagpapalaya ng katimugang Davao ng mga tropa ng Estados Unidos at Komonwelt ng Pilipinas ay sinuportahan ng mga mandirigmang gerilya ng Davaoeño.
Ang Panahon Pagkatapos ng Digmaan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Noong 1967, ang Lalawigan ng Davao ay hinati sa tatlong lalawigan, isa na rito ang Davao del Sur; ang bayan ng Digos ay ginawang kabisera nito at magiging isang suburbanong lungsod sa susunod na 33 taon.
Noong panahon ng diktaduryang Marcos
[baguhin | baguhin ang wikitext]Para sa Davao del Sur at sa isla ng Mindanao, nagsimulang lumala ang mga bagay-bagay sa mga huling buwan ng unang termino ni Ferdinand Marcos sa pagkapangulo. Ang paggastos ni Marcos na dulot ng utang ay nagdulot ng krisis sa ekonomiya pagsapit ng 1969, na humantong sa kaguluhan sa lipunan, marahas na pagsugpo sa mga protesta, at kalaunan ay sa radikalisasyon ng maraming estudyante sa buong bansa.[6] Bukod pa rito, ang balita tungkol sa Masaker sa Jabidah noong 1968 ay nagpasiklab ng mga tensyong etniko na naghikayat sa pagbuo ng mga kilusang separatista sa Mindanao.[7]
Ang deklarasyon ng Batas Militar noong Setyembre 1972 ay nagsimula ng isang 14-taong panahon na makasaysayang inaalala para sa mga pang-aabuso nito sa karapatang pantao,[8][9] kadalasang kinasasangkutan ng walang warrant na pagpigil, pagpatay, at pisikal, sekswal, o mental na pagpapahirap sa mga kalaban sa politika, mga aktibistang estudyante, mga mamamahayag, mga manggagawang relihiyoso, mga magsasaka, at iba pa na lumaban sa diktadurang Marcos.[10] Kabilang sa mga pinakakilala sa maraming biktimang ito ay sina Maria Socorro Par,[11] Parehong Par at Andres ay pararangalan mamaya sa Bantayog ng mga Bayani memorial ng Pilipinas, na ang bawat isa ay lumaban sa diktadura sa kanilang sariling paraan.[11]<Andref name="BantayogProfilePar"/><Andref name="BantayogProfilePar"/><Andref name="BantayogProfilePar"/><Profile.
Kontemporaryo
[baguhin | baguhin ang wikitext]Noong Oktubre 28, 2013, kasama ang Halalan sa Barangay, isang plebisito ang idinaos upang lumikha ng isang bagong lalawigan Davao Occidental, na nabuo mula sa katimugang bahagi ng Davao del Sur, na sumasaklaw sa mga munisipalidad ng ika-2 distrito ng lalawigan, na sina [[Don Marcelino, Davao Occidental], Davao Occidental|Don MarcelJinoose] Accidental|Don MarcelJinoose] Accidental. Santos]], Santa Maria, Sarangani at Malita (na itinalaga bilang kabisera ng probinsiya) sa bisa ng Republic Act 10360 13, ay pinagtibay ng mayorya ng "20 July" ng Oo 23. nagpapatibay sa lalawigan.[12]
Noong 2015, niraranggo ng Pambansang Konseho ng Kompetisyon ang probinsya bilang pinaka-kompetitibong probinsya sa bansa.
Heograpiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Pampolitika
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang lalawigan ng Davao del Sur ay nahahati sa siyam na bayan at isang lungsod. Bagamat kasali ang Lungsod ng Dabaw sa probinsya ng Davao del Sur, hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito.
Mataas na urbanisadong lungsod
[baguhin | baguhin ang wikitext]Lungsod
[baguhin | baguhin ang wikitext]Mga Bayan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Demograpiko
[baguhin | baguhin ang wikitext]Padron:Senso ng Pilipinas Ang populasyon ng Davao del Sur sa senso noong 2020 ay 680,481 katao, na may densidad na 310 naninirahan kada kilometro kuwadrado o 800 naninirahan kada milya kuwadrado. Kapag isinama ang Lungsod ng Davao para sa mga layuning heograpikal, ang populasyon ng lalawigan ay 2,265,579 katao, na may densidad na 492/km2 (1,274/sq mi).
Ang Davao del Sur ay isang pinaghalong etniko ng mga Mga Bisaya (karamihan ay Mga Cebuano), Mga Tsino, Mga Hapones, at Mga Koreano na may ilang mga katutubong pangkat etniko na nakakalat sa buong probinsya. Ang wikang Cebuano, kasama ang Davaoeño bilang rehiyonal na variant nito, ang pangunahing wika ng probinsya, bagama't ang Filipino at English ay malawakang sinasalita at ginagamit din sa mga tungkulin at publikasyon ng gobyerno. Simula noong huling bahagi ng ika-20 siglo, isang penomenong lingguwistika ang nabuo sa lugar ng Metro Davao kung saan ang mga lokal ay alinman sa Paglipat sa 'Pambansang wika' (Filipino) o makabuluhang pinaghalo ang mga terminong Filipino at gramatika sa kanilang pananalitang Cebuano.
Relihiyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]Katolisismo
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang Kristiyanismo sa anyo ng Katolisismong Romano ang pangunahing relihiyon sa lalawigan na sinusundan ng mahigit 80% ng mga tao.
Iba pa
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang natitirang mga pananampalataya ay ang Islam at iba pang mga Kristiyano tulad ng Aglipayan, Mga Baptist, Iglesia ni Cristo, ang Simbahan ni Hesukristo ng mga Banal sa mga Huling Araw, Adventista ng Ikapitong Araw, iba pang Mga Kristiyanong Ebangheliko at Mga Saksi ni Jehova.
Mga grupong katutubo
[baguhin | baguhin ang wikitext]Mga mamamayang Moro
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang pangunahing pangkat etniko ng Moro ay ang tribong Kagan, isang pangkat na Islamisadong may kaugnayan sa Tagacaolos, Mandaya, Mansaka, at Kalagan, dahil ang Davao del Sur ay dating bahagi ng Sultanato ng Maguindanao. Ilan sa mga Moro tribo na makikita sa Davao del Sur ay ang Maguindanaon, Maranao, Tausug at Iranun.
Mga Lumad people
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang mga Bagobo ay naninirahan sa isang lugar na umaabot mula Davao del Sur at South Cotabato hanggang sa paanan ng Bundok Apo at Lungsod ng Davao hanggang sa lupaing napapaligiran ng mga ilog ng Davao at Pulangi at hanggang sa hilagang Cotabato at timog-silangan Bukidnon. May bilang na humigit-kumulang 80,000, ang kanilang tradisyonal na kasuotan ay hinabi mula sa hibla ng abaca at maraming palamuti na may mga kuwintas, kabibe, metal disc, burda at matingkad na kulay na geometric applique. Bagama't ang mga Bagobo ang may pinakamagagandang kasuotan sa mga pangkat etniko ng Davao, isinusuot lamang nila ang mga ito sa mga espesyal na okasyon. Tulad ng mga Mandaya at Mansaka, inaahit nila ang kanilang mga kilay hanggang sa manipis na linya at kinukulong at pinapaitim ang kanilang mga ngipin. Ang mga panday ng Bagobo ay gumagawa ng maliliit na kampana na nakakabit sa mga supot, pulseras, dyaket, pulseras sa bukung-bukong at mga kahon na metal na nakatanim.
Ang mga Tagacaolo ay may bilang na humigit-kumulang 23,000 at sumasakop sa lugar sa pagitan ng kanlurang baybayin ng golpo at ng mga dalisdis ng Bundok Apo. Isa ito sa mga tribong lumaban sa pagbabalik-loob ng mga Muslim at nagpapanatili ng kulturang animistiko sa kabundukan.
Ang mga Kalagan ay bahagyang Islamisado at bahagyang Kristiyanodo at may kaugnayan sa mga Tagacaolo. Sa bilang na humigit-kumulang 7,000 lamang, sila ay naninirahan sa mga baybayin ng Golpo ng Davao.
Ang mga Mangguangan ngayon ay may bilang na lamang na 3,000. Matatagpuan sila sa Davao del Sur at Davao del Norte.
Sa parehong grupo, ang mga kababaihan ay karaniwang nagsusuot ng hinabing palda na gawa sa abaca, burdadong asul na pang-itaas na koton at mabibigat na alahas. Ang mga kalalakihan ay nagsusuot ng malapad na asul o puting palawit at burdadong pantalon at isang maluwag na kamiseta. Ang pula ay kulay lamang para sa isang pinuno ("bagani") at para sa mga kababaihang may mataas na katayuan.
Mga taong Aeta
[baguhin | baguhin ang wikitext]Nakatira ang mga taong Aeta sa ilang lugar ng Davao City hanggang sa Davao del Norte, Davao de Oro at Bukidnon. Kamag-anak sila ng mga Manobo ng Cotabato at kabilang dito ang mga sub-grupo tulad ng Talaingod ng mga kagubatan ng Kapalong sa Davao del Norte at ang Matigsalug. May bilang na humigit-kumulang 222,000, ang mga lalaking Ata ay nagsusuot ng mga kamiseta na may mahabang manggas, nagdadala ng mga sibat, nangangaso, nagtotroso at nagtatanim. Ang kanilang mga kababaihan ay nagsusuot ng mga katutubong blusa, palda na "malong" at mga aksesorya ng mga pulseras na tanso at mga kuwintas na bead. Ang Mandaya at Mansaka ay mga grupong may kaugnayan sa kultura na lubos na musikal - tumutugtog ng limang kuwerdas na gitarang kawayan, dalawang kuwerdas na lute, biyolin, plawta, gong, tambol at alpa ng mga Hudyo na kawayan. Mahusay din silang mga panday-pilak sa paggawa ng mga baluti sa dibdib, alahas, punyal, at kutsilyo. Ang mga Mandaya ay sikat sa kanilang makukulay na habi ng hibla ng abaca na binurdahan ng mga motif ng tribo.
Pamahalaan
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Gobernador: Yvonne Roña Cagas
- Bise Gobernador: Marc Douglas Cagas IV
- Kinatawan: Lone District of Davao del Sur, John Tracy Cagas
Mga kilalang tao
[baguhin | baguhin ang wikitext]Sa loob ng hurisdiksyon ng lalawigan
[baguhin | baguhin ang wikitext]- KZ Tandingan – mang-aawit (Digos)
- Esnyr Ranollo - Social Media Influencer
- Wilbert Ross - mang-aawit, artista
- Nesthy Petecio – boksingero (Santa Cruz)
- Ronald Dela Rosa – politiko (Santa Cruz)
- Kaye Cal – mang-aawit
- Scottie Thompson – basketball player (Padada)
- Jesus Dureza – Presidential Adviser on the Peace Process, 2016-2018 (Hagonoy)
- Jay Sonza — dating newscaster, dating talk show host at blogger (Bansalan)
- Jhonard Clarito – basketball player (Magsaysay)
Sa labas ng hurisdiksyon ng lalawigan (highly-urbanized city of Davao)
[baguhin | baguhin ang wikitext]Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ "Province: Davao del Sur". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Nakuha noong 12 Nobyembre 2016.
- ↑ "2021 Full Year Official Poverty Statistics of the Philippines" (PDF). Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 15 Agosto 2022. Nakuha noong 28 Abril 2024.
- 1 2 Tiu, Macario (2005). Davao, Muling Pagbubuo ng Kasaysayan mula sa Teksto hanggang sa Alaala. Ateneo de Davao. ISBN 9710392050.
- 1 2 "Datu Mama Bago: kontrabida o bayani?". Mindanao Times. Marso 16, 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong Agosto 27, 2021. Nakuha noong Agosto 27, 2021.
- ↑ Gaspar, Karl M. (2015). Davao noong Panahon Bago ang Pananakop at ang Panahon ng Kolonisasyon. Lethei Printing and Publishing House. pp. 26–27. ISBN 978-6219538411.
- ↑ Rodis, Rodel (Enero 30, 2015). "Pag-alala sa Unang Sigwa ng Kwarter". inquirer.net. Nakuha noong Setyembre 15, 2020.
- ↑ George, T.J.S. (1980). Pag-aalsa sa Mindanao: ang pag-usbong ng Islam sa politika ng Pilipinas. Kuala Lumpur. ISBN 0-19-580429-5. OCLC 6569089.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link) - ↑ "Alfred McCoy, Madilim na Pamana: Mga karapatang pantao sa ilalim ng rehimeng Marcos". Ateneo de Manila University.
{{cite web}}: Unknown parameter|petsa=ignored () - ↑ Padron:Banggitin ang aklat
- ↑ Padron:Banggitin ang balita
- 1 2 {{Cite web |date=2023-06-21 |title=Mga Martir at Bayani: Maria Socorro Par |url=https://bantayogngcorbayani/url=https://bantayogngcorbayani[patay na link]. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218130129/https://bantayogngmgabayani.org/bayani/maria-socorro-par/ |archive-date=2023-12-18 |access-date=2025-06-06 |website=Baylanguyog | Residente ng Del Sur na naging provincial coordinator ng aktibista Student Christian Kilusan ng Pilipinas, na pinatay ng mga sundalo noong 1985; at Trifonio Andres, isang estudyante ng Xavier Seminary na nagboluntaryong magdokumento ng mga paglabag sa karapatang pantao para sa Amnesty International at sa Task Force Detainees of the Philippines, at isa sa apat na bilanggo na binitay sa Digos Metropolitan District Command (Metrodiscom) matapos mapili mula sa isang grupo ng 15 lalaking random na dinampot ng mga sundalo sa isang seremonya ng kasal na kanyang dinaluhan.<ref name="BantayogProfileTrifonioAndres">"Mga Martir at Bayani: Trifonio Andres". Bantayog ng mga Bayani (sa wikang Ingles). 2023-05-25. Inarkibo mula sa orihinal noong 2023-05-27. Nakuha noong 2025-06-06.
- ↑ Cayon, Carina L. (Oktubre 30, 2013). "DavSur aprubahan ng mga botante ang Davao Occidental". Philippine Information Agency. Inarkibo mula sa orihinal noong Disyembre 3, 2013. Nakuha noong Nobyembre 7, 2013.
 Lalawigan ng Davao del Sur | |
|---|---|
| Mga bayan | |
| Mga bahaging lungsod | |
| Mga mataas na urbanisadong lungsod |
|
| Mga distritong pambatas | |
Ang lathalaing ito na tungkol sa Pilipinas ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.