Pumunta sa nilalaman

Zamboanga del Sur

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Zamboanga del Sur
Lalawigan
Lalawigan ng Zamboanga del Sur
Watawat ng Zamboanga del Sur
Watawat		Opisyal na sagisag ng Zamboanga del Sur
Sagisag
Mapa ng Pilipinas na magpapakita ng lalawigan ng Zamboanga del Sur
Mapa ng Pilipinas na magpapakita ng lalawigan ng Zamboanga del Sur
Map
Mga koordinado: 7°50'N, 123°15'E
Bansa Pilipinas
RehiyonTangway ng Zamboanga
KabiseraPagadian
Pagkakatatag1952
Pamahalaan
 • UriSangguniang Panlalawigan
 • GobernadorVictor Yu
 • Manghalalal1,196,013 na botante (2025)
Lawak
 [1]
 • Kabuuan4,499.46 km2 (1,737.25 milya kuwadrado)
Populasyon
 (senso ng 2024)
 • Kabuuan1,045,126
 • Kapal230/km2 (600/milya kuwadrado)
 • Kabahayan
239,258
Ekonomiya
 • Kaurian ng kitaika-1 klase ng kita ng lalawigan
 • Antas ng kahirapan13.40% (2021)[2]
 • Kita₱ 3,100 million (2022) (2022)
 • Aset₱ 15,849 million (2022)
 • Pananagutan₱ 3,583 million (2022)
 • Paggasta₱ 1,802 million (2022)
Pagkakahating administratibo
 • Mataas na urbanisadong lungsod1
 • Lungsod1
 • Bayan26
 • Barangay779
 • Mga distrito2
Sona ng orasUTC+8 (PST)
PSGC
097300000
Kodigong pantawag62
Kodigo ng ISO 3166PH-ZAS
Klimatropikal na klima
Mga wikaChabacano
Central Subanen
Katimugang Subanen
G̓insëlug̓ën Sub̓anën
Kolibugan Subanen
Central Sama
Websaythttp://www.zamboangadelsur.gov.ph

Ang Zamboanga del Sur (Filipino:Timog Sambuangga) ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa rehiyong Tangway ng Zamboanga sa Mindanao. Lungsod ng Pagadian ang kapital nito at napapaligiran ng Zamboanga del Norte sa hilaga, Zamboanga Sibugay sa kanluran, Misamis Occidental sa hilaga-silangan, at Lanao del Norte sa silangan. Nasa timog ang Golpo ng Moro.

Nahati kamakailan lamang naihawalay ang Zamboanga Sibugay sa Zamboanga del Sur. Ang Lungsod ng Zamboanga ay ang pinakamalaking siyudad ng probinsya pero hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito.

Etimolohiya

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang pangalan ng Zamboanga ay ang Hispanicized spelling ng Sinama term para sa "mooring place" - samboangan (na binabaybay din na sambuangan; at sa Subanen, sembwangan), mula sa root word ("sambowangan), mula sa root word ("sambowangan). Ang "Samboangan" ay ang orihinal na pangalan ng Zamboanga City, kung saan nagmula ang pangalan ng peninsula.[3] Ang "Samboangan" ay pinatutunayan nang husto sa Espanyol,[4] British,[5][6] French,[7] German,[8] at Amerikano[9] mga talaang pangkasaysayan mula pa noong ika-17 siglo.[4]

Karaniwang pinagtatalunan ito ng mga mga katutubong etimolohiya na sa halip ay iniuugnay ang pangalan ng Zamboanga sa salitang Indones na jambangan (inaangkin na nangangahulugang "lugar ng mga bulaklak", ngunit ang totoo ay nangangahulugang "paso" o "mangkok"), kadalasan ay inaangkin na ang lahat ng mga pangkat etniko sa Zamboanga ay "Malay". Gayunpaman, ang pangalang ito ay hindi kailanman pinatunayan sa anumang makasaysayang talaan bago ang dekada 1960.[10]

Kasaysayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Padron:Karagdagang

Talaksan:Mapa ng lalawigan ng Zamboanga 1918.JPG
Ang makasaysayang lalawigan ng Zamboanga noong 1918

.

Maagang kasaysayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga orihinal na naninirahan sa Tangway ng Zamboanga ay ang mga Subanen, na nanirahan sa mga pampang ng ilog sa mga lugar sa looban; at ang iba't ibang pangkat etniko na Sama-Bajau at Yakan na nanirahan sa mga lugar sa baybayin. Ang mga naninirahang Tausūg mula sa hilagang-silangang Mindanao ay lumipat din sa rehiyon noong ika-13 siglo.[11][12][13]

Ang rehiyon ay pinanirahan din ng mga migrante (karamihan ay mula sa mga isla ng Visayas) pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.[14] Kasama ang orihinal mga settler, tumulong ang mga pioneer na ito na paunlarin ang Zamboanga del Sur tungo sa sagana at magkakaibang kultura, na ginagawa itong isang tunawan ng mga kultura.

Panahon ng kolonyal na Amerikano

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sa kasaysayan, ang Zamboanga ay ang kabisera ng Lalawigan ng Moro sa kanlurang Mindanao, na binubuo ng limang distrito: Cotabato, Davao, Sulu, Lanaoprovince], [Lanaoprovince] (probinsya)|Zamboanga. Noong 1940, naging mga indibidwal na lalawigan ang mga distritong ito. Ang Zamboanga City ay naging kabisera ng lalawigan ng Zamboanga.

Kalayaan ng Pilipinas

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Di-nagtagal pagkatapos ng World War II, ang kabisera ng probinsiya ay inilipat sa Dipolog. Molave ay nilikha bilang kabisera ng probinsiya noong 1948.

Pundasyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Noong Hunyo 6, 1952, sa pamamagitan ng Batas Republika Blg. 711, ang Zamboanga del Sur ay hiniwalay mula sa dating lalawigan ng Zamboanga na sumasaklaw sa buong peninsula sa timog-kanlurang Mindanao.[15] Bilang ika-52 lalawigan ng Pilipinas, ito ay orihinal na binubuo ng 11 bayan kasama ang Lungsod ng Zamboanga at ang Isla ng Basilan, na kalaunan ay pinalawak sa 42 munisipalidad kasama ang Lungsod ng Pagadian bilang kabisera.

Nangyari ito sa kalagitnaan ng panahon pagkatapos ng digmaan, isang panahon kung kailan ang Mindanao ay mapayapa at lalong umuunlad. Minimal lamang ang mga tensyong etniko, at halos walang presensya ng mga grupong separatista sa Mindanao.[16] Ang mga tensyon sa Mindanao ay kadalasang nagsimulang tumaas lamang habang papalapit ang dekada 1970, bilang resulta ng mga tensyong panlipunan at pang-ekonomiya na nakaapekto sa buong bansa.[17][18][19]

Ang panahon ni Marcos

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Nasaksihan ng huling bahagi ng dekada 1960 sa Mindanao ang pagtaas ng mga alitan sa alitan sa lupa na nagmula sa pagdagsa ng mga naninirahan mula sa Luzon at Visayas,[20][21] at mula sa paghihikayat ng administrasyong Marcos sa mga grupong milisya tulad ng Ilaga.[17][18] Ang balita tungkol sa Masaker sa Jabidah noong 1968 ay nagpasiklab ng kaguluhan sa komunidad ng Moro, at ang mga tensyong etniko ay nag-udyok sa pagbuo ng mga kilusang separatista,[22] simula sa halos pampulitikang Muslim Independence Movement at Bangsamoro Liberation Organization, at kalaunan ay ang Moro National Liberation Front (MNLF), at ang Moro Islamic Liberation Front (MILF).[18] Bukod pa rito, ang krisis sa ekonomiya noong huling bahagi ng 1969, ang marahas na pagsugpo sa mga protesta ng mga estudyante noong 1970, at 1971, at kalaunan ang deklarasyon ng Batas Militar ay pawang humantong sa radikalisasyon ng maraming estudyante.[19] Marami sa kanila ang umalis sa mga paaralan sa Maynila at sumali sa mga yunit ng New People's Army sa kanilang mga probinsya, na nagdala ng New People's Army rebellion sa Mindanao sa unang pagkakataon.[16]

Ang deklarasyon ng Batas Militar noong Setyembre 1972 ay nagsimula ng 14-taong panahon na makasaysayang inaalala para sa mga pang-aabuso nito sa karapatang pantao,[23][24] na kadalasang kinasasangkutan ng detensyon na walang warrant, pagpatay, at pisikal, sekswal, o mental na pagpapahirap sa mga kalaban sa politika, mga aktibistang estudyante, mamamahayag, manggagawang relihiyoso, magsasaka, at iba pa na lumaban sa diktadurang Marcos.[25] Sa Zamboanga del Sur, ang mga ito ay madalas na iniuugnay sa militias na ineendorso ng militar, na kinabibilangan ng Ilaga at ilang armadong grupo ng kulto, na ginamit upang palakasin ang bilang ng militar habang lumalaban ito sa iba't ibang paglaban. mga paggalaw.[26][27]

Ang taong 1982 ay isang partikular na madugong taon para sa Zamboanga del Sur sa ilalim ng diktadurang Marcos, dahil dalawang masaker ang naganap sa probinsya nang taong iyon. Noong Pebrero 12, 1982, pinatay ng mga miyembro ng Ilaga ang 12 katao sa Dumingag, Zamboanga del Sur, diumano'y upang ipaghiganti ang pagkamatay ng kanilang pinuno, na pinaniniwalaan nilang pinatay ng NPA.[28] At noong Mayo 25, 1982, tatlong tao ang namatay at walong tao ang nasugatan nang maghulog ng mga bomba ang mga eroplano ng administrasyon sa Barangay Dimalinao ng Bayog, Zamboanga del Sur, na umano'y bilang paghihiganti sa pagpatay ng mga umano'y rebelde sa 23 sundalo dalawang araw na ang nakalilipas. Pagkalipas ng ilang araw, dalawa pang lalaki mula sa komunidad ang dinampot at pinatay, at pagkalipas ng ilang buwan, ang tirahan ng kura paroko Heswita ni Bayog ay pinaputukan matapos siyang sumulat ng mga liham na tumutuligsa sa pagpapahirap at panggigipit sa mga katutubong Subanon mula sa kanyang parokya, na itinalaga ng gobyerno bilang mga tagasuporta ng komunista.[29]

Kontemporaryong

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Paghihiwalay ng Zamboanga Sibugay

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga pangyayaring pampulitika noong Pebrero 2001 ay nakakita ng isa pang malaking pagbabago sa hurisdiksyon ng teritoryo ng Zamboanga del Sur. Bumoto ang mga naninirahan dito upang lumikha ng isang bagong lalawigan mula sa ikatlong distrito ng kongreso, na pinangalanang Zamboanga Sibugay.[30]

Heograpiya

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Mapang pampolitika ng Zamboanga del Sur

Pampolitika

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Nahahati ang Zamboanga del Sur sa 26 munisipalidad at 1 lungsod kasama ang sariling kinatawan sa Kongreso ng Pilipinas. Ang Lungsod ng Zamboanga, hindi bahagi o naiuugnay ng lalawigang ito, ay isang independent at highly urbanized na lungsod.

Mataas na urbanisadong lungsod

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Lungsod

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Mga munisipalidad

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Demograpiko

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Padron:Senso ng Pilipinas

Ang populasyon ng Zamboanga del Sur sa senso noong 2024 ay 1,045,126 katao,Template:PH wikidata called with unsupported input "population_reference" na may densidad na 230 naninirahan kada kilometro kuwadrado o 600 naninirahan kada milya kuwadrado. Kapag isinama ang Lungsod ng Zamboanga para sa mga layuning pang-estadistika, ang populasyon ng lalawigan ay 2,063,975 katao, na may densidad na 349/km2 (904/sq mi).

Relihiyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Karamihan sa mga naninirahan sa Zamboanga del Sur ay mga Romano Katoliko[kailangan ng sanggunian]. Ang iba pang mga grupong Kristiyano ay ang Mga Baptist, Mga Metodista, Mga Aglipayan, Simbahan ni Kristo ng mga Banal sa mga Huling Araw, Iglesia ni Cristo, Mga Saksi ni Jehova, Adventista ng Ikapitong Araw at iba pang Mga Ebangheliko Kristiyano. Mayroong malaking minoryang Muslim.[kailangan ng sanggunian]

Mga Wika

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang pinakakaraniwang sinasalitang unang wika sa lalawigan ay ang Cebuano, habang ang Chavacano ang pangunahing wika sa loob at paligid ng Lungsod ng Zamboanga. Ang Filipino at Ingles ay malawak ding ginagamit at nauunawaan bilang pambansa at opisyal na wika (Filipino) at kapwa opisyal na wika (Ingles) ng Pilipinas, kung saan ginamit ang dating bilang lingua franca para at sa pagitan ng iba't ibang di-lokal na pangkat etniko o kamakailang mga migrante at kanilang mga pamilya. Kabilang sa mga minoryang wika ang Maguindanaon, Subanen, Tausug, Maranao, at Iranun pati na rin ang Hiligaynon, Ibanago na wika, Ibanag| people|Ilocano]], Kapampangan, Pangasinan at Waray.

Mga kilalang tao

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sa loob ng hurisdiksyon ng probinsya

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sa labas ng hurisdiksyon ng probinsya (highly-urbanized na lungsod ng Zamboanga)

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ "Province: Zamboanga del Sur". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Nakuha noong 12 Nobyembre 2016.
  2. ↑ "2021 Full Year Official Poverty Statistics of the Philippines" (PDF). Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 15 Agosto 2022. Nakuha noong 28 Abril 2024.
  3. ↑ Rodney C. Jubilado; Hanafi Hussin & Maria Khristina Manueli (20TheSulawes Dagat: mga pananaw mula sa lingguwistika at kultura). JATI - Journal of Southeast Asian Mga Pag-aaral https://web.archive.org/web/20141219070051/http://e-journal.um.edu.my/filebank/articles/2708/Rodney%20Hanafi%20Maria%20-%20THE%20SAMA-BAJAUS%20OF%20SULU-SULAWESI%20SEAS%20PERSPECTIVES%20%20FROM%20LINGUISTICS%20AND%20CULTURE.pdf (PDF). {{cite journal}}: |archive-url= requires |archive-date= (); Check date values in: |year= (); Missing or empty |title= (); Unknown parameter |isyu= ignored (); Unknown parameter |mga pahina= ignored (); Unknown parameter |petsa-ng-archive= ignored (); Unknown parameter |petsa-ng-pag-access= ignored (); Unknown parameter |tomo= ignored ()CS1 maint: year (link)
  4. 1 2 Francisco Combes. Kasaysayan ng mga isla ng Mindanao, Iolo at kanyang mga Adyacentes. Mga Pag-unlad ng Relihiyon at mga Armas Katoliko. {{cite book}}: Unknown parameter |tagapaglathala= ignored (); Unknown parameter |taon= ignored ()
  5. ↑ Challenger Expedition 1872-1876. Ulat sa mga Siyentipikong Resulta ng Paglalayag ni H.M.S. Challenger Noong mga Taon 1873-76 Sa ilalim ng Pamumuno ni Kapitan George S. Nares ... at ang yumaong Kapitan Frank Tourle Thomson, R.N. {{cite book}}: Unknown parameter |pahina= ignored (); Unknown parameter |tagapaglathala= ignored (); Unknown parameter |taon= ignored ()CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  6. ↑ George Newenham Wright (1837). Isang Bago at Komprehensibong Gazetteer, Tomo 4. p. 459. {{cite book}}: Unknown parameter |tagapaglathala= ignored ()
  7. ↑ Antoine-François Prévost (1770). Histoire générale des voyages de voyages de voyages de voyages et par terre, qui ont été publiées jusqu'à présent dans les differentes langues de toutes les nations connues. Des Ventes de la Doué. p. 499–500. Samboangan. {{cite book}}: Unknown parameter |may-akda= ignored (); Unknown parameter |pamagat= ignored ()
  8. ↑ John Meares. Des Kapitians John Meares und des Kapitains William Douglas Reisen nach der Nordwest-Küste von Amerika, in 17 Ja68h bisren America, in 17 Ja68h. {{cite book}}: Unknown parameter |= ignored (); Unknown parameter |pahina= ignored (); Unknown parameter |taon= ignored ()
  9. ↑ Charles Pickering. Estados Unidos na Naggalugad ng Ekspedisyon. Noong mga Taon 1838, 1839, 1840, 1841, 1842. Sa ilalim ng Pamumuno ni Charles Wilkes, USN. Tomo IX (PDF). {{cite book}}: Unknown parameter |kabanata= ignored (); Unknown parameter |pahina= ignored (); Unknown parameter |tagapaglathala= ignored (); Unknown parameter |taon= ignored ()
  10. ↑ Enriquez, A.R. "Jambangan: ang "Hardin ng mga Bulaklak" ay hindi kailanman naging!". Pangalan ni Antoniofermin. Nakuha noong 13 Setyembre 2016.
  11. ↑ Alfred Kemp Pallasen (1985). Culture Contact and Language Convergence (PDF). LSP Special Monograph Issue 24. Linguistic Society of the Philippines.
  12. ↑ Tom Gunnar Hoogervorst (2012). "Etnisidad at pamumuhay sa tubig: paggalugad sa nakaraan at kasalukuyang mga tanawing dagat ng Timog-silangang Asya" (PDF). Water Kasaysayan. Bibcode:2012WatHi...4..245H. doi:10.1007/s12685-012-0060-0. S2CID 53668253. {{cite journal}}: Unknown parameter |isyu= ignored (); Unknown parameter |mga pahina= ignored (); Unknown parameter |tomo= ignored ()
  13. ↑ Rodney C. Jubilado (2010). "Tungkol sa kultural na pagkalikido: Ang Sama-Bajau ng Sulu-Sulawesi Seas". Kunapipi. 32 (1): 89–101.
  14. ↑ Wernstedt, Frederick L.; Simkins, Paul D. (1965). "Mga Migrasyon at ang Paninirahan sa Mindanao". The Journal of Asian Studies. 25 (1): 83–103. doi:10.2307/2051042. JSTOR 2051042. S2CID 161928753.
  15. ↑ "Batas Republika Blg. 711 - Isang Batas upang Bumuo ng mga Lalawigan ng Zamboanga del Norte at Zamboanga del Sur". Chan Robles Virtual Law Library. Nakuha noong 28 Setyembre 2013.
  16. 1 2 Padron:Banggitin ang aklat
  17. 1 2 Ang Pakikibaka ng Bangsamoro para sa Sariling Pagpapasya: Isang Pag-aaral ng Kaso
  18. 1 2 3 Colin Mackerras; Pundasyon Propesor sa Paaralan ng Pag-aaral na Asyano at Pandaigdig Colin Mackerras (2 Setyembre 2003). Etnisidad sa Asya. Routledge. pp. 143–. ISBN 978-1-134-51517-2.
  19. 1 2 Rodis, Rodel (2015-01-30). "Pag-alala sa Unang Kwarter ng Bagyo". INQUIRER.net (sa wikang Ingles). Nakuha noong 2020-09-15.
  20. ↑ Tingnan ang "Kasaysayan ng Pilipinas: Mula sa mga Indio Bravo Hanggang sa mga Pilipino" Ni Luis H. Francia| Link sa pahina sa aklat na isinangguni
  21. ↑ Para sa isang malalimang survey ng mga katutubong tao at sapilitang pag-agaw ng lupa sa Pilipinas, tingnan ang Cultural Survival Quarterly.
  22. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  23. ↑ "Alfred McCoy, Madilim na Pamana: Mga karapatang pantao sa ilalim ng rehimeng Marcos". Ateneo de Manila University. {{cite web}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  24. ↑ Abinales, P.N.; Amoroso, Donna J. Estado at lipunan sa Pilipinas. Lanham, MD: Rowman & Littlefield Mga Tagapaglathala. ISBN 978-0742510234. OCLC 57452454. {{cite book}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  25. ↑ Padron:Banggitin ang balita
  26. ↑ https://web.archive.org/web/20211025095838/https://www.seapa.org/private-armed-militias-worsen-impunity/. Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Oktubre 2021. Nakuha noong 11 Mayo 2016. {{cite web}}: Missing or empty |title= (); Unknown parameter |huling= ignored (); Unknown parameter |pamagat= ignored (); Unknown parameter |petsa= ignored (); Unknown parameter |una= ignored ()
  27. ↑ . Human Rights Watch. p. 41. ISBN 0929692527 https://archive.org/details/philippinesviola00huma. Civilian Home Defense Forces. {{cite book}}: Missing or empty |title= (); Unknown parameter |pamagat= ignored (); Unknown parameter |taon= ignored ()
  28. ↑ Padron:Banggitin ang balita
  29. ↑ Pumipiglas: Detensyong Pulitikal at mga Kalupitang Militar sa Pilipinas, 1981-1982 (sa wikang Ingles). Task Force Detainees of the Philippines, Association of Major Religious Superiors in the Philippines. {{cite book}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  30. ↑ "Batas Republika Blg. 8973; Isang Batas na Lumilikha ng Lalawigan ng Zamboanga Sibugay mula sa Lalawigan ng Zamboanga del Sur at para sa Iba Pang Layunin" (PDF). Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas. Nakuha noong 13 Enero 2016.
  31. ↑ Padron:Banggitin ang web
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Zamboanga_del_Sur&oldid=2196611"