Kalakhang Maynila

Mula sa Wikipediang Tagalog, ang malayang ensiklopedya
Tumalon sa: nabigasyon, hanapin
Metropolitan Manila Area
Kamaynilaan
"Kalakhang Maynila"
Kalakhang Pook
Metropolitan Manila Montage.png
Palayaw: Maynila
Mapang politikal ng Kalakhang Maynila
Mapang politikal ng Kalakhang Maynila
Ang Pilipinas na nagpapakita ng lokasyon ng Kalakhang Maynila
Ang Pilipinas na nagpapakita ng lokasyon ng Kalakhang Maynila
Metropolitan Manila Area
Lokasyon ng Kalakhang Maynila sa Pilipinas
Mga koordinato: 14°35′N 121°0′E / 14.583°N 121.000°E / 14.583; 121.000Mga koordinato: 14°35′N 121°0′E / 14.583°N 121.000°E / 14.583; 121.000
Bansa Pilipinas
Rehiyon Pambansang Punong Rehiyon
Pulo Luzon
Pamahalaan
 • MMDA Chairman Atty. Francis Tolentino
Lawak[1]
 • Kabuuan 638.55 km2 (246.55 sq mi)
Populasyon (2015)[2]
 • Kabuuan 12,877,253
 • Kapal 18,093/km2 (46,860/sq mi)
Sona ng oras POP (UTC+8)
Website www.mmda.gov.ph

Ang Kalakhang Maynila (Ingles: Metro Manila), tinatawag din bilang Pambansang Punong Rehiyon (Ingles: National Capital Region), ay isang kalakhang rehiyon na binubuo ng Maynila kasama ang mga karatig lungsod ng Caloocan, Las Pinas, Makati, Malabon, Mandaluyong, Marikina, Muntinlupa, Navotas, Paranaque, Pasay, Lungsod ng Quezon, San Juan, Taguig, at Valenzuela kasama ang bayan ng Pateros.

Ang rehiyon ay sentro ng politika, pangangalakal, lipunan, kultura, at pang-edukasyon ng Pilipinas. Ayon sa iprinoklamang Utos ng Pampanguluhan Blg. 940, ang kabuuan ng Kalakhang Maynila ay ang sentro ng pamahalaan habang ang Lungsod ng Maynila ang kabisera. Ang pinakamalaking lungsod sa Kamaynilaan ay ang Lungsod Quezon, samantalang ang pinakamalaking distritong pangkalakalan ay ang Lungsod Makati.

Ang Kalakhang Maynila ang pinakamaraming naninirahan sa tinutukoy na 12 kalakhan ng Pilipinas at pang-11 sa pinakamaraming naninirahan sa buong mundo. Batay sa senso noong 2010, ito ay may populasyon na 11,855,975, katumbas ng 13% populasyon ng bansa.

Ang kabuuang produktong pampook ng Kalakhang Maynila ayon noong Hulyo 2011 ay tinatayang $159 bilyon o 33% ng kabuuang produktong pambansa. Sa loob ng taong 2011, ayon sa PricewaterhouseCoopers, ito ay pang-28 sa mga pinakamalalaking ekonomiya sa pinagsamasamang lungsod sa buong mundo at pang-4 sa Timog-Silangang Asya.

Batay sa census noong 2007, ay populasyon ay 11,553,427[3]. Kung isasama sa pagbibilang ng populasyon ang mga katabing lalawigan (Bulacan, Kabite, Laguna at Rizal) ng Malawakang Maynila, ang populasyon ay humigit kumulang 20 milyon[4][5].

Etimolohiya[baguhin | baguhin ang batayan]

Kasaysayan[baguhin | baguhin ang batayan]

Heograpiya[baguhin | baguhin ang batayan]

Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa International Space Station noong Mayo 2016.
Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa Moog ng San Felipe sa Kabite.

Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang isthmus na naghahanggan sa Lawa ng Laguna sa timog silangan at sa Look ng Maynila sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa Bulacan sa hilaga, sa lalawigan ng Rizal sa silangan, sa Laguna sa timog at sa Kabite sa timog kanluran. Hinahati ng Ilog Pasig ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan.

Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang populasyon nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng Bulacan sa hilaga, Rizal sa silangan, at Laguna at Cavite sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang Look ng Maynila at sa timog-silangan naman ang Laguna de Bay. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang Ilog Pasig na siyang nagdudugtong Laguna de Bay sa Look ng Maynila.

Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing swampy isthmus na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang Ilog Pasig; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila.

Klima[baguhin | baguhin ang batayan]

Ayon sa pagbubukod ng klima na Köppen, ang Pambansang Punong Rehiyon ay may tropikong basa at tuyo na klima at tropikong balaklaot na klima. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling tagtuyo mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang tag-ulan mula Hunyo hanggang Disyembre.


Buwan Enero Pebrero Marso Abril Mayo Hunyo Hulyo Agosto Setyembre Oktubre Nobyembre Disyembre Taon
Katamtamang Mataas na Temperatura°C 30 31 32 33 33 32 31 30 31 30 30 30 31
Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) 21 22 22 24 25 25 24 23 23 23 23 22 23
Ulan (cm) 2 1 1 3 12 26 40 36 34 19 13 6 197
Pinagkunan: Weatherbase

Pamahalaan at politika[baguhin | baguhin ang batayan]

Mga lungsod at bayan[baguhin | baguhin ang batayan]

Mapa ng Kalakhang Maynila.

Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga malayang lungsod na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: Pateros.

Lungsod o
bayan
Retrato Populasyon (2015)[2] Lawak[a] Densidad Petsa ng pagsapi bilang lungsod
km2 sq mi /km2 /sq mi
Caloocan Cccaloocanjf.JPG &0000000000000012.30000012.3% 1,583,978 53.20 20.54 30,000 78,000 1962
Las Piñas Las Pinas City.jpg &0000000000000004.6000004.6% 588,894 32.02 12.36 18,000 47,000 1997
Makati Skyline of Makati at night.jpg &0000000000000004.5000004.5% 582,602 21.73 8.39 27,000 70,000 1995
Malabon MalabonCityjf0677 19.JPG &0000000000000002.8000002.8% 365,525 15.96 6.16 23,000 60,000 2001
Mandaluyong Mandaluyong6403.JPG &0000000000000003.0000003.0% 386,276 11.06 4.27 35,000 91,000 1994
Maynila Manila by night.jpg &0000000000000013.80000013.8% 1,780,148 42.88 16.56 42,000 110,000 1571
Marikina Marikina skyline.jpg &0000000000000003.5000003.5% 450,741 22.64 8.74 20,000 52,000 1996
Muntinlupa Muntinlupa skyline.jpg &0000000000000003.9000003.9% 504,509 41.67 16.09 12,000 31,000 1995
Navotas PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG &0000000000000001.9000001.9% 249,463 11.51 4.44 22,000 57,000 2007
Parañaque Paranaque City.JPG &0000000000000005.2000005.2% 664,822 47.28 18.25 14,000 36,000 1998
Pasay Pic geo photos - ph=mm=pasay - skyline; aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG &0000000000000003.2000003.2% 416,522 18.64 7.20 22,000 57,000 1947
Pasig Ortigas Tonight.jpg &0000000000000005.9000005.9% 755,300 31.46 12.15 24,000 62,000 1995
Pateros Pateros overview.jpg &0000000000000000.5000000.5% 63,840 1.76 0.68[b] 36,000 93,000 Hindi isang lungsod
Lungsod Quezon PIC TEMP GEO 100827 0 (149).JPG &0000000000000022.80000022.8% 2,936,116 165.33 63.83 18,000 47,000 1939
San Juan Skyscrapers in San Juan,Philippines.JPG &0000000000000000.9000000.9% 122,180 5.87 2.27 21,000 54,000 2007
Taguig Taguigshazzam.jpg &0000000000000006.3000006.3% 804,915 45.18 17.44 18,000 47,000 2004
Valenzuela Valenzuelajf1367 29.JPG &0000000000000004.8000004.8% 620,422 45.75 17.66 14,000 36,000 1998
Kabuuan 12,877,253 613.94 237.04 21,000 54,000

Padron:Ordered list

Mga distrito[baguhin | baguhin ang batayan]

Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga lalawigan, nahahati ang Metro Manila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa heograpiya nito gamit ang Ilog Pasig bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na pamahalaan o may kinatawan sa kongreso, salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at estadistikal.

Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod:

Mga distrito ng Kalakhang Maynila
Mga distrito ng Kalakhang Maynila
Distrito Mga lungsod/bayan Populasyon (2015) Lawak
Kabiserang Distrito
(Unang Distrito)
Maynila 1,780,148 42.88 km2
(16.56 sq mi)
Silangang Distrito ng Maynila
(Ikalawang Distrito)
4,650,613 236.36 km2
(91.26 sq mi)
Hilagang Distrito ng Maynila (CAMANAVA)
(Ikatlong Distrito)
2,819,388 126.42 km2
(48.81 sq mi)
Katimugang Distrito ng Maynila
(Ikaapat na Distrito)
3,626,104 208.28 km2
(80.42 sq mi)
Kalakhang Maynila 12,876,253 613.94 km2
(237.04 sq mi)
Mga pinagkunan:

Ekonomiya[baguhin | baguhin ang batayan]

Lugar ng Libangan at Palatandaan[baguhin | baguhin ang batayan]

Transportasyon[baguhin | baguhin ang batayan]

Silipin din: Transportasyon sa Pilipinas

Ayon sa Land Transportation Franchising and Regulatory Board, ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga dyipni, 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang daambakal.[9] Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa Metro Manila Dream Plan, na binubuo ng pagpapatayo ng mga imprastraktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.[10][11]

Mga daan at lansangan[baguhin | baguhin ang batayan]

Pangunahing lathalain: Mga lansangan sa Kalakhang Maynila
Isang flyover sa EDSA (ng C-4) sa sangandaan nito sa Abenida Quezon.
Bulebar Roxas ng R-1, ang pinakatanyag na daang radyal sa Kamaynilaan

Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng Lungsod ng Maynila. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (missing road links). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (connector roads).

Isang mahalagang daang palibot ay ang Daang Palibot Blg. 4 (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, Daang Samson sa Caloocan, at Abenida Epifanio de los Santos, o mas-kilala sa nakakarami bilang EDSA. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng Linyang MRT-3 ang pagkakalinya ng EDSA mula Abenida Taft sa Pasay hanggang TriNoma malapit sa sangandaan nito sa Abenida North. Ang Daang Palibot Blg. 5, o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang rehiyonal ng Kamaynilaan at nagsisibi ding alternatibong ruta para sa C-4.

Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang Daang Radyal Blg. 1 (R-1), na binubuo ng Kalye Bonifacio (Bonifacio Drive), Bulebar Roxas, at Manila–Cavite Expressway (o Coastal Road). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng Kabite. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang Daang Radyal Blg. 3 (R-3), o ang South Luzon Expressway na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa Laguna; Daang Radyal Blg. 6, na binubuo ng Bulebar Ramon Magsaysay, Bulebar Aurora, at Lansangang Marikina–Infanta na dumadaan patungong Rizal; Daang Radyal Blg. 7 (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at San Jose del Monte, Bulacan; at Daang Radyal Blg. 8 (R-8), o ang mga daan ng Abenida Bonifacio at North Luzon Expressway na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at Pampanga.

Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng Metro Manila Skyway Stage 3 at ang NAIA Expressway Phase 2 na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatao ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. Metro Manila Interchange Project Phase IV).

Mga sistemang daambakal[baguhin | baguhin ang batayan]

Silipin din: Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila at Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila
Mapang sistema ng LRT at MRT (Hulyo 2015)

May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila (LRT) ay nagtatakbo ng Unang Linya ng LRT (Linyang Lunti) at Ikalawang Linya ng LRT (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila ay nagtatakbo ng Ikatlong Linya ng MRT (Linyang Dilaw) na dumadaan sa EDSA.

Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.[12] Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.[13] 

Sa kasalukuyan, itinatayo ang Ikapitong Linya ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng Bulacan. Bukod pa riyan, isang common station na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng burukrasya sa Kagawaran ng Transportasyon at Komunikasyon, mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.[14][15][16][17]

Ipinanukala na ipapahaba ang Unang Linya ng LRT papuntang Bacoor sa lalawigan ng Kabite.[12] Isang ikalawang pagpapahaba, ang Ika-anim na Linya ng Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila, ang mag-uugnay ng Bacoor sa Dasmarinas sa kahabaan ng Lansangang Aguinaldo. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Ikalawang Linya ng LRT. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng Rizal. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang Pantalan ng Maynila.

Ang Pambansang Daambakal ng Pilipinas (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na PNR Metro South Commuter. Ang pangunahing estasyong terminal nito ay matatagpuan sa Tutuban sa Tondo. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Ikalawang Linya ng LRT, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang estasyong palitan sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.[18]

Himpapawid[baguhin | baguhin ang batayan]

Harapan ng Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino Terminal 3, ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.

Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng Pasay at Parañaque ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.[19] Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng Philippine Airlines, ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang Paliparang Pandaigdig ng Clark na matatagpuan sa Angeles, Pampanga.

Ferry[baguhin | baguhin ang batayan]

Ang Pasig River Ferry Service na pinapatakbo ng MMDA ay ang sistemang shuttle na lantsang pantawid ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa Ilog Pasig mula Plaza Mexico sa Intramuros hanggang Barangay Pinagbuhatan sa Pasig. Bagamat itinuturi itong ferry, mas-kahawig nito ang isang taksi na pantubig. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana.

Demograpiko[baguhin | baguhin ang batayan]

Populasyon ng
Pambansang Punong Rehiyon
Senso Populasyon +/-
1980 5,925,884
1990 7,948,392 3.0%
1995 9,454,040 3.5%
2000 9,932,560 1.07%
2007 11,553,427 2.11%
2010 11,855,975 0.36%
2015 12,877,253 1.15%
Sanggunian: Philippine Statistics Authority[3][20][21][2]

Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na &0000000012877253.00000012,877,253, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (urban area), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong Bulacan, Kabite, Laguna, Rizal, at Batangas ay may populasyon na &0000000024123000.00000024,123,000.[22] Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo.

Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay Lungsod Quezon (2,936,116), Maynila (1,780,148), Caloocan (1,583,978), Taguig (804,915), Pasig (755,300), Parañaque (665,822), Valenzuela (620,422), Las Piñas (588,894), Makati (582,602), at Muntinlupa (504,509).

Mga slum[baguhin | baguhin ang batayan]

Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga slum sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.[23]

Edukasyon[baguhin | baguhin ang batayan]

Kalusugan[baguhin | baguhin ang batayan]

Seguridad at Pulisya[baguhin | baguhin ang batayan]

Palingkurang-bayan[baguhin | baguhin ang batayan]

Kuryente[baguhin | baguhin ang batayan]

Tubig[baguhin | baguhin ang batayan]

Komunikasyon[baguhin | baguhin ang batayan]

Pamamahala ng mga Basura[baguhin | baguhin ang batayan]

Tingnan din[baguhin | baguhin ang batayan]

Sanggunian[baguhin | baguhin ang batayan]

  1. "Table 1.0: Metropolitan Manila Land Area and Year of Cityhood By Local Government Units". Metro Manila Development Authority. http://www.mmda.gov.ph/metromla.html. Hinango noong 29-03-10. 
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Census of Population (2015): Total Population by Province, City, Municipality and Barangay (Report). PSA.  Maling banggit (Invalid <ref> tag; name "NSO15-13" defined multiple times with different content); $2 Maling banggit (Invalid <ref> tag; name "NSO15-13" defined multiple times with different content); $2 Maling banggit (Invalid <ref> tag; name "NSO15-13" defined multiple times with different content); $2
  3. 3.0 3.1 "Final Results - 2007 Census of Population". Census Bureau of the Philippines. http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html. Hinango noong 29-03-10. 
  4. "Demographia World Urban Areas & Population Projections". Marso 2010. http://demographia.com/db-worldua.pdf. Hinango noong 29-30-10. 
  5. "Official population count reveals...". Philippine National Statistics Office. 16-04-08. http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html. Hinango noong 29-30-10. 
  6. "An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area". Philippine Institute of Volcanology and Seismology. November 14, 2013. http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf. Hinango noong May 16, 2016. 
  7. "Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis". Philippine Institute of Volcanology and Seismology and Geoscience Australia. http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf. Hinango noong May 16, 2016. 
  8. Pateros; Land Use Classification
  9. Katerina Francisco (Marso 5, 2015). "Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes". Rappler. http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan. Hinango noong Marso 5, 2015. 
  10. "JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030". Japan International Cooperation Agency. Setyembre 2, 2014. http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html. Hinango noong Marso 27, 2015. 
  11. Jerry E. Esplanada (Abril 20, 2014). "Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion". INQUIRER.net. http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/. Hinango noong Marso 27, 2015. 
  12. 12.0 12.1 "LRT Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance". Public-Private Partnership Center. http://ppp.gov.ph/?p=7641. Hinango noong 24 Marso 2015. 
  13. Marielle Medina. "Did you know: LRT 1 and 2 ridership". INQUIRER.net. http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership. Hinango noong 24 Marso 2015. 
  14. Kris Bayos (4 Pebrero 2015). "Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7". Manila Bulletin. http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/. Hinango noong 24 Marso 2015. 
  15. Judith Balea (14 Hunyo 2014). "Why SM is after the MRT-LRT common station". Rappler. http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station. Hinango noong 26 Marso 2015. 
  16. Mick Basa (20 Nobyembre 2014). "DOTC eyeing another LRT-MRT common station". Rappler. http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station. Hinango noong 26 Marso 2015. 
  17. Danessa O. Rivera (1 Agosto 2014). "SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma". GMA News. http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma. Hinango noong 26 Marso 2015. 
  18. "Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station". ABS-CBN News. http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station. Hinango noong 21 Marso 2015. 
  19. Darwin G. Amojelar (03 Hulyo 2012 ). "NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB". InterAksyon.com. http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb. Hinango noong 29 Hunyo 2013. 
  20. "2010 Census of Population and Housing: National Capital Region". National Statistics Office of the Republic of the Philippines. http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf. Hinango noong 6 April 2012. 
  21. "National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010". National Statistics Office of the Philippines. http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf. Hinango noong 22 December 2012. 
  22. Demographia (January 2015). Demographia World Urban Areas (11th ed.). http://www.demographia.com/db-worldua.pdf. Hinango noong 2 March 2015. 
  23. Paul Roy (18 September 2014). "In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest". The New Statesman. http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest. Hinango noong 4 Nobyembre 2016.