Pumunta sa nilalaman

Zambales

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya
Zambales
Lalawigan
Kapitolyo ng lalawigan sa Iba, dinesenyuhan para sa taunang Mango Festival
Kapitolyo ng lalawigan sa Iba, dinesenyuhan para sa taunang Mango Festival
Watawat ng Zambales
Watawat		Opisyal na sagisag ng Zambales
Sagisag
Palayaw: 
Mango Capital of the Philippines, Chromite Capital of the Philippines
Bansag: 
Sulong Zambales! Arangkada Zambaleño
Map of the Philippines with Zambales highlighted
Map of the Philippines with Zambales highlighted
Mga koordinado: 15°20′N 120°10′E / 15.33°N 120.17°E / 15.33; 120.17
CountryPilipinas
RegionGitnang Luzon (Region III)
Itinatag1578
KabiseraIba
Pamahalaan
 • UriLalawigan ng Pilipinas
 • GobernadorHermogenes Ebdane (Sulong Zambales Party)
 • Pangalawang GobernadorRamon G. Lacbain II (Sulong Zambales Party)
Lawak
 • Kabuuan3,830.83 km2 (1,479.09 milya kuwadrado)
Ranggo sa lawak36th out of 80
Populasyon
 (2010)[2]
 • Kabuuan534,443
 • Ranggo37th out of 80
 • Kapal140/km2 (360/milya kuwadrado)
 • Ranggo sa densidad43rd out of 80
 Excluding Olongapo City
Divisions
 • Independent cities1
 • Component cities0
 • Municipalities13
 • Barangay247
including independent cities:
 • DistrictsUna at Ikalawang distrito ng Zambales (shared with Olongapo City)
Sona ng orasUTC+8 (PHT)
ZIP code
2200 to 2213
Dialing code47
Kodigo ng ISO 3166PH-ZMB
Mga LengguwaheSambal, Ilokano, Pangasinan, Tagalog, Kapampangan, English
Websayt{{URL|www.example.com|optional display text}}
Kabundukan sa Botolan, Zambales.

Ang Zambales ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa rehiyong Gitnang Luzon. Iba ang kapital nito at napapaligiran ng Pangasinan sa hilaga, Tarlac at Pampanga sa silangan, at Bataan sa timog. Matatagpuan ang lalawigan sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas at sa Mga Bulubundukin ng Zambales.

Kasaysayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Talaksan:Mapa ng lalawigan ng Zambales noong 1918.JPG
Mapa ng Zambales noong 1918

Panahon ng kolonyal na Espanyol

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Unang ginalugad ng Espanyol ang lugar noong 1572, sa pangunguna ni Juan de Salcedo.[3] Sa baybayin ng Cape Bolinao (na ngayon ay bahagi ng Pangasinan), pinalaya niya at ng kanyang mga tauhan ang isang pinuno ng Zambal at ang kanyang mga tagasunod mula sa isang barkong pirata ng mga Tsino. Ang gawaing ito ay nakamit ang mabuting kalooban ng mga katutubo. Di-nagtagal pagkatapos nito, inorganisa ang lalawigan. Kabilang sa mga pinakaunang bayan na itinatag ay ang Masinloc (1607), Subic (1607), Iba (1611), Santa Cruz (1612, Botolantolan), at [[mbaBotolan] (1736).[4] Ang Zambales ay orihinal na hinango sa 2 bahagi: ang katimugang lugar mula sa Pampanga at ang hilagang lugar mula sa Pangasinan.

Noong panahon ng mga Espanyol, isang mapa noong 1774 ang ginawa, na malinaw na pinangalanan ang Scarborough Shoals bilang Panacot Shoal, isang katangian sa ilalim ng ganap na soberanya ng Espanya sa Pilipinas, partikular na ng Zambales. Ang kasalukuyang pangalan ng shoal ay pinili ni Kapitan Philip D'Auvergne, na ang East India Company East Indiaman Scarborough ay sandaling sumadsad sa isa sa mga bato noong Setyembre 12, 1784, bago naglayag patungong Tsina. Nang ipagkaloob ang kalayaan sa Pilipinas noong ika-19 na siglo at ika-20 siglo, ang Scarborough Shoal ay ipinasa ng mga pamahalaang kolonyal sa soberanong Republika ng Pilipinas.[5][6] Sa pagtatapos ng 1300 ay nagkaroon ng mga katutubong 1700 na pamilya Mga pamilyang Pilipinong Espanyol.[7]:31,54,113

Panahon ng kolonyal na Amerikano

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Masinloc ang naging unang kabisera ng lalawigan. Gayunpaman, ang kabisera ay inilipat sa mga huling tatlong bayan sa itaas sa panahon ng kasaysayan nito bago tuluyang nanirahan sa Iba, dahil sa estratehikong lokasyon nito. Pito sa orihinal na hilagang bayan ng lalawigan, na kinabibilangan ng Bolinao, Infanta, San Isidro, ngayon ay Burgos, Anda, Bani], Agno, at Agno Ang Pangasinan|Alaminos]] ay kalaunan ay inilipat sa ilalim ng hurisdiksyon ng Pangasinan dahil sa kanilang distansya mula sa kabisera.[3] Ang unang sibil na gobernador ng Zambales noong panahon ng kolonyal na Amerikano ay si Potenciano Lesaca mula 1901 hanggang 1903.

Panahon Pagkatapos ng Digmaan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Sa ilalim ng Kasunduan sa mga Base Militar noong 1947,[8] ipinagkaloob ng Pilipinas sa Estados Unidos ang 99-taong kontrata sa ilang Mga base ng U.S., kabilang ang U.S. Naval Base Subic Bay.[9] Isang susog noong 1966 ang nagbawas sa orihinal na 99-taong termino ng kasunduan sa 25 taon.[10] Isang pag-renew ng kasunduan noong 1979[11] pinayagan ang U.S. na ipagpatuloy ang pagpapatakbo ng mga base hanggang Nobyembre 1991,[12] nang tanggihan ng Senado ng Pilipinas ang isang panukalang batas para sa pagpapanibago ng Mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas.[10]

Noong panahon ng diktadurang Marcos

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga unang buwan ng dekada 1970 ay nagmarka ng isang panahon ng kaguluhan at pagbabago sa Pilipinas, gayundin sa Zambales.[13][14] Sa panahon ng kanyang kampanya ni Ferdinand Marcos noong 1969 para sa muling pagkahalal bilang pangulo ng Pilipinas na muling mahalal para sa pangalawang termino, inilunsad ni Ferdinand Marcos ang napakaraming proyekto ng mga gawaing pampubliko na pinopondohan ng utang panlabas. Ito ay nagdulot ng[15][16] ang ekonomiya ng Pilipinas ay biglang bumagsak na kilala bilang Krisis sa balanse ng mga pagbabayad ng Pilipinas noong 1969, na siya namang humantong sa isang panahon ng kahirapan sa ekonomiya at isang makabuluhang pagtaas ng kaguluhan sa lipunan.[17][18](p"43")[19][20]

Ang pagtatapos ng dekada 1960 ay nasaksihan din ang isang malaking insidenteng diplomatiko sa Subic Naval Base sa anyo ng pagpatay noong Hunyo 10, 1969 sa 21 taong gulang na manggagawang Pilipino na si Glicerio Amor ng Mate 3/E ng US Navy Gunner na si Michael Moomey, na nagsabing sa kanyang paglilitis ay napagkamalan niyang si Amor ay isang Ligaw na Baboy noong siya ay nangangaso sa Boton Valley Rifle and Pistol Range habang wala sa tungkulin.[21] Ang insidente sa Moomey, na kalaunan ay inangkop sa sikat na pelikulang Pelikulang Pilipino Minsa'y Isang Gamu-gamo noong 1976,[22] na nakatulong sa pagsusulong ng muling negosasyon ng US-Philippines Bases Treaty sa pagtatapos ng dekada 1970.[23]

Isang taon na lamang ang natitira sa kanyang huling termino na pinahihintulutan ng konstitusyon bilang pangulo, inilagay ni Ferdinand Marcos ang Pilipinas sa ilalim ng Batas Militar noong Setyembre 1972 at sa gayon ay napanatili ang posisyon sa loob ng labing-apat na taon pa.[24] Ang panahong ito sa kasaysayan ng Pilipinas ay naaalala dahil sa talaan ng administrasyong Marcos ng mga pang-aabuso sa karapatang pantao,[25][26] partikular na tinatarget ang mga kalaban sa politika, mga aktibistang estudyante, mga mamamahayag, mga manggagawang relihiyoso, mga magsasaka, at iba pa na lumaban sa diktadurang Marcos.[27] Noong panahon ng diktadura ni Ferdinand Marcos, ang Zambales ay isa sa mga pinakamilitarisadong lugar.[28][29] Kabilang sa mga aktibista sa Zambales na pinatay ng rehimeng Marcos noong panahong ito ay sina Ellecer Cortes,[30] Dennis Deveraturda,[31] at Butch Landrito - lahat sila ay kinilala sa paglaon sa Bantayog ng mga Bayani memorial ng Pilipinas para sa paglaban sa pag-atake ng rehimeng Marcos sa demokrasya.[32]

Sa Olongapo, ang pagpapatuloy ng digmaan sa Vietnam sa panahong ito ay nangangahulugan ng pagdating ng patuloy na lumalaking bilang ng mga Marino ng Estados Unidos sa Subic Naval Base, at kasabay nito, ang ang mabilis na paglago ng prostitusyon.[33] Ang mga patakaran ng administrasyong Marcos ay naghikayat sa paglago ng industriya ng seks[34](p128) dahil pinataas nito ang daloy ng mas mataas na halaga ng pera sa ekonomiya ng Pilipinas.[35](p13) Ang ekonomiya ng bahaging ito ng Zambales ay umunlad mula sa isang oryentasyong higit na nakatuon sa agrikultura noong pagtatapos ng dekada 1960 patungo sa isa na itinayo sa paligid ng mga negosyong may kaugnayan sa industriya ng sekswal tulad ng mga bar noong kalagitnaan ng dekada 1970.[34][35]

Noong 1986, ang probinsya ay isa sa mga pangunahing tagasuporta ng Rebolusyong Lakas ng Tao sa Maynila, na nagpawalang-bisa sa 21-taong diktadura at nagluklok kay Corazon Aquino bilang pangulo, na nagbabalik ng demokrasya sa bansa.[36]

Mga Huling Bahagi ng Ika-20 Siglo

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang probinsya ay lubhang naapektuhan ng pagsabog ng Bundok Pinatubo noong 1991. Dahil dito, humina ang ekonomiya ng probinsya nang ilang panahon, ngunit muling nabuhay ilang taon matapos iutos ng gobyerno ang muling pagpapasigla ng probinsya at pagtatatag ng paglago sa mga bayan nito sa timog, na kalaunan ay naging isang mahalagang sonang pang-ekonomiya sa bansa noong 1995.[37][38]

Kontemporaryong

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Scarborough Shoal standoff noong 2012 ay humantong sa isang sitwasyon kung saan ang pag-access sa shoal ay pinaghigpitan ng People's Republic of China.[39] Gayunpaman, noong 2016, kasunod ng mga pagpupulong sa pagitan ng pangulo ng Pilipinas na si Duterte at ng kanyang mga katapat sa PRC, pinayagan ng PRC ang mga mangingisdang Pilipino na makapasok sa mga mababaw na lugar para sa pangingisda.[40]

Noong 2018, nabunyag na sa bawat 3,000 pisong halaga ng isdang nahuli ng mga mangingisdang Sambal, ibinuhos sila ng Tsina kapalit ng 'dalawang bote ng mineral na tubig' na nagkakahalaga ng 20 piso.[41] Ang mga rebelasyon ay humantong sa kaguluhan ng publiko laban sa Tsina at sa gobyerno ng Pilipinas na pinamunuan ni Duterte. Gumanti ng batikos si Pangulong Pilipino Rodrigo Duterte laban sa kanyang mga kapwa Pilipino, kabilang ang mga taga-Zambales, na nagsasabing 'ayos' ang mga ginawa ng Tsina dahil 'barter' lamang ang mga ito.[42][43][44] Noong Hunyo 14, 2018, lumaganap ang pagkasira ng Tsina sa mga bahura ng Scarborough Shoal hanggang sa puntong nakita na ang mga ito sa pamamagitan ng Google Earth at mga satellite ng Pilipinas, gaya ng kinumpirma ng University of the Philippines Diliman.[45]

Heograpiya

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Pampolitika

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Nahahati ang Zambales sa 13 bayan at 1 lungsod. Isang napakataas na urbanisado ang Lungsod ng Olongapo at may autonomiya sa lalawigan.

Lungsod

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Mga Bayan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Demograpiko

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Padron:Senso ng Pilipinas

Ang populasyon ng Zambales noong senso noong 2024 ay 681,225 katao, Template:PH wikidata called with unsupported input "population_reference" na may densidad na 190 naninirahan kada kilometro kuwadrado o 490 naninirahan kada milya kuwadrado. Kapag isinama ang Lungsod ng Olongapo para sa mga layuning heograpikal, ang populasyon ng lalawigan ay 909,932 katao, na may densidad na 215/km2 (557/sq mi).

Mga Naninirahan

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang mga Mga Aeta ng Bundok Pinatubo ang mga unang naninirahan sa tinatawag ngayong lalawigan ng Zambales.[3] Kalaunan ay pinalayas sila[3] ng mga Sambal, isang Austronesian na siyang ipinangalan sa lalawigan. Maraming Sambal ang naniniwala pa rin sa mga pamahiin at misteryo na naipasa sa mga henerasyon.

Ang Tagalog, ang Ilokano, ang Sambal, ang Kapampangans, at ang Pangasinans ngayon ang bumubuo sa limang pinakamalaking mga pangkat etniko; Ang mga pagkakakilanlang ito ay maaaring at gayunpaman, nagsasapawan sa isa't isa dahil sa intermarriage[46] at iba pang mga salik. Ang hindi gaanong populasyon na lambak ng lalawigan ay pinatira ng mga settler mula sa Ilocos at sa Tagalog regions, na humahantong sa asimilasyon ng mga Sambal sa mga Ilokano at Tagalog na naninirahan at modernong paghina ng pagkakakilanlan at wika ng kultura ng Sambal.[47]<>{ref name="Ilocano" |url=https://www.sinupan.org/2019/02/27/the-historical-indung-kapampangan-evidence-from-history-and-place-name/ |title=The Historical Indúng Kapampangan: Ebidensya mula sa Kasaysayan at Mga Pangalan ng Lugar |access-date=Nobyembre 28, 2023 | |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201071013/https://www.sinupan.org/2019/02/27/the-historical-indung-kapampangan-evidence-from-history-and-place-names/ |{url-status=live }}</C>[48][49] Karamihan sa mga tao sa katimugang Zambales ay mga migrante mula sa iba't ibang bahagi ng bansa, dahil sa pagdagsa ng mga oportunidad sa trabaho na dulot ng U.S Subic Naval Base (San Antonio at Subic) noong panahon ng Amerikano na rehimen ng bansa. Maraming tao ang nakahanap ng trabaho at permanenteng nanirahan doon. Ang presensya ng mga Amerikano ay lubos na nakaimpluwensya sa kultura at paraan ng pamumuhay ng mga naninirahan.

Relihiyon

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Talaksan:Marian Image of Apo Apang, Botolan, Zambales (parehong Roman Catholic at Aglipayan Church).jpg
Our Lady of Poon Bato Patroness of the province of Zambales

Ang mga taga-Zambales ay nakararami Katoliko Romano (78.22%) sa ilalim ng hurisdiksyon ng Diyosesis ng Iba. Ang isang malaking bahagi ng populasyon ay kabilang din sa Simbahang Aglipayano (6.12%) sa ilalim ng hurisdiksyon ng Diocese of Zambales at Iglesia ni Cristo (6%) ang lalawigan ay nahahati sa 2 Ecclesiastical na mga distrito sa mga lokal na distrito ng Simbahan. Ang mga natitira ay nahahati sa iba pang mga grupong Kristiyanismo tulad ng Mga Kristiyanong Born-again, Nagkakaisang Metodistang Simbahan, Ang Simbahan ni Jesucristo ng mga Banal sa mga Huling Araw, Mga Saksi ni Jehova, Adbentista ng Ikapitong Araw, Simbahan ng mga Nagkakaisang Simbahan ni Kristo sa Pilipinas pati na rin ang mga Hindi Kristiyano na karaniwang kinakatawan ng mga Muslim.

Ang Pista ng Bayan na nagpaparangal sa mga patron saint ay isinasagawa sa bawat parokya.

Mga Wika

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Mga Wikang Sinasalita (2000)[50]
Wika Bilang ng mga nagsasalita

Ang Sambal, Tagalog, at Ilokano ang tatlong pangunahing wika ng Zambales.[3] Ang Ilocano ay mayroong 115,337 mga katutubong nagsasalita, at ang Sambal ay may 114, at ang Sambal637, at ang Tagalog 24,995 mga hindi katutubong nagsasalita).[51] ay lumipat ng wikang Tagalog sa Imballo at Sambalo ng mga taga-Sambalo sa Ibacan, ang mga residente ng Castilla sa Ibacan ay lumipat mula sa Ilocano patungo sa Tagalog, at ang Cabangan mula sa Ilocano at Sambal tungo sa Tagalog.[52] Sambal at Sambalic na mga wika sa kabuuan ay pinaka malapit na nauugnay sa Kapampangan. Mahigit sa 119,126 ang nagsalita ng ibang mga wika bilang kanilang wikang magulang, tulad ng Kapampangan at Pangasinan (sinasalita rin ng mga Sambal sa hangganan ng Zambales-Pangasinan), kabilang ang mga wikang hindi Pilipinas tulad ng English at Hokkien na Tsino.[51] Ang iba pang mga wikang Sambalic na sinasalita sa Zambales ay ang Botolan, Ambala, at Mag-antsi. Humigit-kumulang 75 porsyento ng populasyon ang nagsasalita at nakakaintindi ng Ingles sa iba't ibang antas ng kahusayan, at ang mga Palatandaang pantrapiko ay kadalasang nakasulat sa wikang iyon.

Mga kilalang tao

[baguhin | baguhin ang wikitext]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ "List of Provinces". PSGC Interactive. Makati City, Philippines: National Statistical Coordination Board. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Enero 2013. Nakuha noong 13 February 2013.
  2. ↑ "Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities" (PDF). 2010 Census and Housing Population. National Statistics Office. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 28 Septiyembre 2013. Nakuha noong 13 February 2013. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= ()
  3. 1 2 3 4 5 Lancion, Conrado M. Jr.; de Guzman, Rey (kartograpiya). "Ang Mga Lalawigan". Mabilis na Katotohanan tungkol sa mga Lalawigan ng Pilipinas (ika-Ang 2000 Millenium (na) labas). Makati, Metro Manila: Tahanan Books. pp. 162–163. ISBN 971-630-037-9. Nakuha noong Pebrero 7, 2015. {{cite book}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  4. ↑ "Mga Munisipyo"[usurped]. Zambales Now, Opisyal na Website ng Zambales. Kinuha noong 2012-05.24.
    ** Ang taong 1542 sa pagkakatatag ng Subic ay isang maling pag-imprenta at dapat ay taong 1572 tulad ng sa Botolan dahil ipinanganak si Salcedo noong 1549.
  5. ↑ W. Gilbert (1804) Isang Bagong Direktoryo ng Nautika para sa Nabigasyon sa Silangang India at Tsina .., pp.480=482.
  6. ↑ {{cite book|author=Joseph Huddart|title=Ang Oriental Navigator, O, Mga Bagong Direksyon para sa Paglalayag papunta at mula sa East Indies: Gayundin para sa Paggamit ng mga Barkong Nangangalakal sa Dagat Indian at Tsina patungong New Holland, atbp. &c|url=https://books.google.com/books?id=FbwBAAAAYAAJ%7Cyear=1801%7Cpublisher=James Humphreys|page=454}3}
  7. ↑ ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO PRIMERO Ni Joaquín Martínez de Zúñiga (Orihinal} {{rpdnd)|ref name="Estadismo2">ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO SEGUNDO Ni Joaquín Martínez de Zúñiga (Orihinal na Espanyol)
  8. ↑ "Kasunduan sa pagitan ng Estados Unidos ng Amerika at ng Republika ng Pilipinas Tungkol sa mga Base Militar" (PDF). Aklatan ng Kongreso ng Estados Unidos. Marso 14, 1947. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong Pebrero 12, 2017. Nakuha noong Disyembre 16, 2017.
  9. ↑ "Philippines : Ang Maagang Republika". britannica.com. Inarkibo mula sa orihinal noong Disyembre 16, 2017. Nakuha noong Disyembre 16, 2017.
  10. 1 2 Padron:Cite balita
  11. ↑ Padron:Cite aklat
  12. ↑ Drogin, Bob (Nobyembre 27, 1991). "Pagkatapos ng 89 na Taon, Ibinaba ng U.S. ang Watawat sa Clark Air Base". Los Angeles Times. Inarkibo mula sa orihinal noong Disyembre 25, 2011. Nakuha noong Marso 12, 2011.
  13. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  14. ↑ Padron:Banggitin ang web
  15. ↑ Padron:Banggitin ang journal
  16. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  17. ↑ Padron:Banggitin ang journal
  18. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  19. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  20. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  21. ↑ Padron:Banggitin ang balita
  22. ↑ Capino, José (2010). "My Brother is Not a Pig: American Benevolence and Philippine Sovereignty". Dream Factories of a Former Colony: American Fantasies, Philippine Cinema. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-6971-4.
  23. ↑ "U.S. MGA BASE SA PILIPINAS: ISANG PARADOKS SA PATAKARAN PANG-DAYUHA" (PDF). U.S. Army War College. {{cite web}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  24. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  25. ↑ "Alfred McCoy, Madilim na Pamana: Mga karapatang pantao sa ilalim ng rehimeng Marcos". Ateneo de Manila University. {{cite web}}: Unknown parameter |petsa= ignored ()
  26. ↑ Padron:Banggitin ang aklat
  27. ↑ Padron:Banggitin ang balita
  28. ↑ Padron:Banggitin ang balita
  29. ↑ "Buhay Noong Panahon ng Batas Militar". www.clarkhumanities.org.
  30. ↑ "Cortes, Ellecer Eugenio". bantayanogngmgabayani.org.[patay na link]
  31. ↑ "Dennis Deveraturda - Bantayog ng mga Bayani". Inarkibo mula sa orihinal noong 2024-08-14. Nakuha noong 2025-08-02.
  32. ↑ "Vergel Landrito - Bantayog ng mga Bayani". Inarkibo mula sa orihinal noong 2024-12-10. Nakuha noong 2025-07-30.
  33. ↑ Paz, J. C. Pipe Dream for the Ladies: Constructs of Rights of Prostituted Women among Social Actors in the Sex Industry of Olongapo City, Zambales
  34. 1 2 Thanh-Dam Truong, Sex, Money, and Morality: Prostitusyon at Turismo sa Timog-silangang Asya (London: Zed Books, 1990)
  35. 1 2 Santos, P. (2015). Sekswalidad, Kasarian, at Imperyalismong US Pagkatapos ng Kalayaan ng Pilipinas: Isang Pagsusuri sa Kasarian at mga Estereotipo sa Sekswal ng mga Pilipinong Manggagawa sa Libangan at mga Sundalong Amerikano.
  36. ↑ "Defying Marcos, mga Pilipinong Amerikano lumitaw bilang isang puwersa laban sa paniniil". {{cite web}}: Unknown parameter |huling= ignored (); Unknown parameter |petsa= ignored (); Unknown parameter |una= ignored ()
  37. ↑ "Alamin ang Tungkol sa Pagsabog ng Bulkan ng Mount Pinatubo noong 1991". ThoughtCo.
  38. ↑ "Ang Malagim na Pagsabog ng Mount Pinatubo, Pilipinas noong 1991, Fact Sheet 113-97". pubs.usgs.gov.
  39. ↑ Tordesillas, Ellen (Enero 21, 2013). "Ang 'pag-okup' ng mga Tsino sa Bajo de Masinloc ay maaaring magbawas sa teritoryal na katubigan ng Pilipinas ng 38 porsyento". VERA Files. ABS-CBN News and Current Affairs. Nakuha noong Pebrero 15, 2014.
  40. ↑ Krishnamoorthy, Nandini (Pebrero 9, 2017). "Dagat Timog Tsina: Nasaksihan ng Pilipinas ang pagtatangka ng mga Tsino na magtayo ng mga bahura malapit sa baybayin nito". IBT International Business Times. Nakuha noong Pebrero 9, 2017.
  41. ↑ "'2 bote ng tubig para sa P3,000 na halaga ng isda sa Panatag Shoal'". Hunyo 14, 2018.
  42. ↑ "Palasyo: Hindi ipinagkakaloob ng Pilipinas ang mga karapatan sa Scarborough Shoal sa Tsina".
  43. ↑ "'UNACCEPTABLE': Kinondena ng Bayan ang panggigipit ng China Coast Guard sa mga mangingisdang Pinoy sa Scarborough Shoal".
  44. ↑ Torres-Tupas, Tetch (Hunyo 8, 2018). "Carpio: Dapat suportahan ng administrasyong Duterte ang mga Pilipinong ginugulo sa Scarborough Shoal".
  45. ↑ "Nakita ang pagkasira ng Scarborough Shoal sa Google Earth". Philstar.com. Hunyo 15, 2018. {{cite web}}: Unknown parameter |petsa-ng-pag-access= ignored ()
  46. ↑ "Iba travel guide". Inarkibo mula sa orihinal noong Disyembre 3, 2008. Nakuha noong Disyembre 4, 2008.
  47. ↑ Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Reed); $2
  48. ↑ web|url=https://subliblog.com/2019/08/04/zambales-province-home-province-of-subic-bay-and-mt-pinatubo/%7Ctitle=Zambales%5Bpatay+na+link%5D Province, Home Province of Subic Bay at Mt. Pinatubo|date=August 4, 2019}}</ref.govibaph>/Iba[patay na link]
  49. ↑ Sino Kami: Zambales
  50. ↑ "Zambales: Bumaba ang Dependency Ratio ng Limang Tao (Mga Resulta mula sa 200…". Hunyo 19, 2013. Inarkibo mula sa orihinal noong Hunyo 19, 2013.
  51. 1 2 "Zambales". Inarkibo mula sa orihinal noong September 12, 2007. Nakuha noong Agosto 13, 13. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= ()
  52. ↑ Maling banggit (Hindi tamang <ref> tag; walang binigay na teksto para sa refs na may pangalang Indung); $2

Mga Kawing Panlabas

[baguhin | baguhin ang wikitext]
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Zambales&oldid=2197909"